Godsdienstvrijheid versus dierenleed

Marianne Thieme

Via een link kwam ik terecht op de site Debat gemist? Het complete 5 uur durende debat over het wetsvoorstel verbod op onverdoofd slachten van Marianne Thieme (Partij voor de Dieren) in de Tweede Kamer (zie ook tekstweergave). Ik heb het hele debat gevolgd: het was een bijzondere ervaring. Mijn respect voor tweedekamerleden is met sprongen gestegen: het debat duurde tot 4 uur 's nachts! Ik kan me niet herinneren dat ik 's nachts hoefde te werken!
Het voordeel van het volgen van zo'n debat is dat je alles uit de eerste hand hebt, en niet tweede-hands uit de media.

Waar gaat het om?

Marianne Thieme wil de uitzonderingspositie opheffen die islamitische en joodse slagers hebben, nl. dat ze het dier (kip, schaap, koe) niet vooraf hoeven te verdoven voordat ze het de keel doorsnijden om het te laten leegbloeden.
Ze noemen dat 'ritueel slachten'. 'Normaal' slachten betekent in Nederland dat dieren eerst verdoofd worden vóórdat ze gedood worden, om een pijnlijke doodstrijd te voorkomen. Verdoof je niet, dan onderwerp je ze aan bewuste doodstrijd die op kan lopen tot meer dan een minuut. Leegbloeden betekent nl. dat het dier niet onmiddellijk dood is en daarom bij bewustzijn blijft. Bij verdoving vooraf (met een ijzeren pin in de hersenen schieten) zijn ze ook niet onmiddellijk dood, maar zijn ze in ieder geval buiten bewustzijn. En zonder bewustzijn kun je geen pijn ervaren.

Godsdienstvrijheid versus dierenleed?

Een patstelling ontstaat: de christelijke partijen CDA, CU, SGP houden vol dat onverdoofd slachten een religieuze traditie is, en dus betekent het verbod een aantasting van hun -in de grondwet vastgelegde- godsdienstvrijheid. Het zou zelfs om de essentie van het beleven van hun godsdienst gaan. Voorstanders van de nieuwe wet zeggen dat het gaat om vermijdbaar dierenleed en dat godsdienst nooit een reden mag zijn om dieren onnodig te laten lijden. Bovendien staat de grondwet -onder bepaalde voorwaarden- inperkingen toe op de godsdienstvrijheid. Hoe deze impasse te doorbreken?

Loopgravenoorlog

Er ontstaat een loopgravenoorlog. Men betrekt de stellingen en graaft zich steeds dieper in. De christelijke partijen (NB: er zijn géén islamitische of joodse politieke partijen in de tweede kamer) verdedigen godsdienstvrijheid met een felheid alsof het wetsvoorstel de eerste stap is naar een complete afschaffing van de godsdienstvrijheid in Nederland. De Partij voor de Dieren zegt dat in de wet staat dat pijn en stress bij dieren zoveel mogelijk vermeden moet worden, en ritueel slachten is daar al jarenlang een uitzondering op. Voor dieren mag het niet uitmaken wat het geloof van hun slachter is (Ouwehand, PvdD). Geloof mag nooit een vrijbrief zijn om dieren onnodig leed toe te brengen (Dibi, GroenLinks). Hoe kom je hier uit?

Weinig verheffende strategieën

Partijen beginnen zich in te graven en verlagen zich tot benedenmaatse, onverkwikkelijke methodes. De ChristenUnie (mevr. Wiegman-van Meppelen Scheppink) doet een emotioneel oproep door te verwijzen naar 'de pijn'  die gevoeld wordt uit de religieuze hoek. 'Pijn' is in dit verband een bijzonder ongelukkige term. Het zijn natuurlijk de dieren waarvan de lichamelijke integriteit aangetast wordt, niet mensen. Perspectief in het oog houden! Nog teleurstellender wordt het wanneer de CU de wetenschappelijke consensus gaat aanvallen, die zegt dat er een brede overeenstemming is onder de wetenschappers dat onverdoofd slachten dieronvriendelijk is. Het is ongelooflijk maar opeens komt er een diepgevoelde anti-wetenschappelijke attitude naar boven: "wetenschap geeft geen zekerheden, maar is een voortdurend debat over omstreden hypotheses" (4:25:46). Het woord "wetenschapsfundamentalisme" wordt letterlijk gebruikt als verwijt. Onthullend hoe er in de CU gedacht wordt over wetenschap! (1).
De SGP (E. Dijkgraaf) doet ook een duit in het zakje: "ontbreken wetenschappelijke consensus over pijn lijden" en "daarom mag niet op basis van fictie zo'n vergaande inperking van godsdienstvrijheid worden doorgevoerd". Fictie! En: "je kan niet onomstotelijk bewijzen dat het wel of niet pijnloos is". Hoe diep kun je zinken? Dat is toch wreed? en onbarmhartig! Hoe gevoelloos! We hebben het hier over levende wezens met een vermogen pijn te voelen (2). Ieder mens begrijpt toch dat het niet prettig is wanneer je bij vol bewustzijn de keel wordt doorgesneden? Wil mevr. Wiegman ook eerst onomstotelijke wetenschappelijk bewijzen zien dat verkrachting schadelijk is, voordat het verboden wordt? Nog een andere weinig verheffende strategie van mevr. Wiegman was medelijden op te wekken door te wijzen op het feit dat joden en moslims minderheden zijn. Dus: zijn zij de zwakkere partij? Mevr. Wiegman vergeet dat die minderheden in bezit zijn van vlijmscherpe messen, terwijl kippen, varkens, schapen en koeien doorgaans niet. Die dieren kunnen zichzelf absoluut niet verdedigen. Zij zijn totaal kansloos, weerloos. De dieren zijn de vergeten minderheden.
Van Ormel (CDA) komt met een compromis: dieren mogen 45 seconden lijden ten behoeve van de godsdienstvrijheid. Hij gaf overigens een emotieloos betoog.

Aan de andere kant meldt Thieme dat er verschillende opvattingen zijn binnen de Joodse gemeenschappen over verdoofd slachten. Er bestaan variaties op het thema. Sommige geloofsgemeenschappen staan verdoving toe. Met andere woorden: er bestaat geen religieuze consensus. Tevens komt ze met gezaghebbende organisaties (zoals Kon. Ned. Maatschappij voor Diergeneeskunde) die allemaal rapporteren dat onverdoofd slachten dierenleed veroorzaakt. Het is tragisch dat ze gedwongen is om wetenschappelijk te bewijzen dat onverdoofd slachten dieronvriendelijk is.
Haar medestander is overigens Graus (PVV), iemand met jarenlange praktijk ervaring en die al jaren eerder tevergeefs een dergelijk wetsvoorstel heeft ingediend en principieel spreekt over 'ritueel martelen'.

Wat valt er allemaal onder godsdienstvrijheid?

Het opvallende is dat de christelijke partijen menen dat ze geen redenen hoeven te geven voor godsdienstige opvattingen. Ook niet wanneer ze in conflict komen met een algemeen gedeeld normbesef in de samenleving namelijk zoveel mogelijk dierenleed vermijden. Ze hoeven geen reden te geven waarom onverdoofd slachten tot godsdienst behoort. Het gaat al 3000 jaar zo.  Ze (met name CU) willen niet dat die religieuze voorschriften getoetst worden door overheid of wetgever! Godsdienstvrijheid is dus kennelijk een soort open-einde-regeling: alles mag er onder vallen zonder opgave van redenen. Dit is bizar: dieren moeten onverdoofd geslacht worden omdat dat onder godsdienst valt. En omdat godsdienstvrijheid een grondrecht is, mogen ze dieren onverdoofd slachten. Tot nu toe. Maar waarom moeten dieren onverdoofd geslacht worden: welk hoger doel, moraal of redelijk belang wordt hiermee gediend? Worden gelovigen gelukkig als dieren op die manier aan hun einde komen? Hoe kan een slachtmethode die voor de rest van Nederland verboden is, op eens acceptabel zijn als het in een religieuze context gebeurt? Dit kan niet kloppen.
Als gelovigen geen reden kunnen geven waarom ze onverdoofd moeten slachten, anders dan het een eeuwen oude traditie is, dan hebben ze géén sterk punt.

Tegenstrijdigheid

Opeens zie ik een zeer grote tegenstrijdigheid: de christelijke partijen (met name CU) willen absoluut onomstotelijk wetenschappelijk bewijs dat onverdoofd slachten dierenleed veroorzaakt, terwijl ze zelf geen enkele reden of argument voor religieuze praktijken willen geven! Religieuze voorschriften mogen niet eens getoetst worden! Dit is tegenstrijdig en onacceptabel.

Essentie van godsdienst?

Als onverdoofd slachten werkelijk tot de essentie van de islamitische en joodse geloofsbeleving behoort -zoals gezegd wordt-, waarom zijn joden en moslims dan nooit aanwezig bij de slacht? Het is een ritueel dat uitsluitend door slagers wordt uitgeoefend. Waarom wordt een religieus ritueel zonder gelovigen uitgevoerd? Of omgekeerd: waarom vindt de rituele slacht niet in de synagoge of moskee plaats? Essentieel voor hun geloofsbeleving? Dat is het punt van Graus: de gelovigen hebben zelfs nog nooit gezien hoe een dier geslacht wordt, hoe het tegenspartelt, vecht tegen de dood, en het bloed metershoog tegen de muren opspat. De hele slacht wordt onzichtbaar uitgevoerd voor de gelovige. Het kan dus moeilijk volgehouden worden dat ritueel slachten centraal staat in de praktijk van hun geloofsbeleving.

God

"We spreken over verschillende voorwaarden bij de joodse en islamitische religie" zegt Ormel (CDA). Aangezien Nederlandse christenen niet ritueel slachten, hebben gelovigen in Nederland dus drie verschillende slachtmethodes. Maar als die godsdiensten naar dezelfde God verwijzen, waarom geeft God tegenstrijdige instructies aan de drie Nederlandse godsdiensten? Nog zo een: waarom verbiedt God de joden en moslims varkens te eten en mogen christenen het wel? (3)

Conclusie

In Nederland wordt godsdienstvrijheid over de ruggen van dieren uitgevochten. En dat is tragisch.

Postscript 16:39 uur

"De Tweede Kamer heeft het voorstel aangenomen om onverdoofd ritueel slachten te verbieden. Een meerderheid van 116 leden steunde het wetsvoorstel van de Partij voor de Dieren" (NOS). Er waren 30 tegenstemmers. Gefeliciteerd Partij voor de Dieren! Een historische dag. Een voorbeeld voor andere landen!

Postscript 29 juni

Zie ook dit persbericht van de Partij voor de Dieren.

Noten

1. Zou de evolutietheorie ook onder 'wetenschapsfundamentalisme' vallen? U kunt hier zoeken op het woord 'wetenschapsfundamentalisme'.
2. een vermogen pijn te voelen dat ver uitstijgt boven een foetus van een paar maanden.
3. Varkens hebben geluk gehad: "Waarom heeft de Schepper varkensvlees verboden? Het is bekend dat de Islam het eten van varkensvlees verbiedt en als zonde beschouwt. Voor de praktiserende moslims betekent het feit dat dit verbod niet verder met gedetailleerde redenen is uiteengezet, ...  , noch kan hij zeggen dat hij precies weet waarom het verboden is." "De exacte redenen en de diepe wijsheid van 'het waarom" bij het verbod op varkensvlees zijn alleen bekend bij Allah" (Moslimweb)

Herman Philipse over het design argument in ABG

Filosoof Herman Philipse bespreekt twee boeken over het design argument in de nieuwste Academische Boeken Gids #87. Het eerste boek van Elliott Sober (Evidence and Evolution, 2008) en het tweede is van Sahotra Sarkar (Doubting Darwin? 2007). Het zijn beide wetenschapsfilosofen. Zijn voorkeur gaat uit naar Sober.
Philipse betoogt dat veel biologen van mening zijn dat we pas met de evolutietheorie van Darwin konden afrekenen met het design argument van Paley. Dat dacht ik ook tot een paar jaar geleden. Creationisten vallen eindeloos Darwin aan. Zij zien Darwin als hun grootste vijand. Zo blogde ik: Darwin was niet de eerste die de letterlijke waarheid van de Bijbel ondermijnde (19 apr 2010). Bijbelkritiek is ouder dan Darwin.

Terug naar Philipse: er was ook al iets mis met Paley's design argument vóór Darwin. Paley's argument zegt dat het oog geschapen is (waarom altijd het oog? zijn de labia minora, labia majora niet ontworpen?) Volgens Philipse ligt het probleem hierin:

"Volgens de gebruikelijke definitie van 'God' is God almachtig. Indien hij dus het oog wilde scheppen, is het zeker dat hij daartoe in staat was en het ook deed. (...) het zwakke punt is gelegen in de aanname dat God het oog (...) wilde scheppen. Zo'n hulphypothese over Gods intenties moet steunen op onafhankelijk bewijsmateriaal. Ze kan niet louter worden afgeleid uit het feit dat ogen bestaan. We moeten dus los van de schepping een toegang hebben tot Gods intenties. (...) We kunnen Gods intenties niet achterhalen".

Daarom faalt Paley's design argument. Daar hebben we Darwin niet voor nodig. Tot zover de filosofen Philipse, Sober en Sarkar.

Vraagje
God is per definitie almachtig en indien hij dus het oog wilde scheppen, is het zeker dat hij daartoe in staat was. Is dit een grap? Hebben we onafhankelijk bewijsmateriaal dat God almachtig is? Hebben we los van de schepping toegang tot Gods eigenschappen? Als we dat mogen oplossen door het per definitie aan te nemen, waarom dan nog moeilijk doen over de kwestie of hij het oog wilde scheppen?

Nog een paar vraagjes
Als God in staat was een perfect oog te scheppen, waar komt dan Retinitis pigmentosa vandaan? Het is één van de meest algemene vormen van blindheid en komt wereldwijd voor bij 1 op de 4.000 mensen (bron). Alle oogziekten samen levert wereldwijd 40 miljoen blinde mensen op (bron). Filosofen (en theologen) zijn zo heerlijk abstract! Heeft God het oog 1x bedacht en 4x geschapen? (Adam en Eva). Kennelijk kon of wilde God Adam en Eva niet tegelijkertijd scheppen. Maar de een na de ander.
Filosofen als Paley zijn zo heerlijk abstract: heeft God alléén het oog geschapen of ook de gekruisde oogzenuwen? de blinde vlek? visuele cortex? alle optische illusie's? en zo zijn er nog een paar duizend vragen... zoals zou het een troost zijn voor blinden dat het oog niet door evolutie ontstaan is maar geschapen? Schept God zonder handen? Scheppen zonder handen is dat onderdeel van zijn almacht? Iemand moet die vragen stellen. Er is nooit een degelijke theorie van de schepping geweest.

De rest van ABG
De rest is ook zeer de moeite waard: Hoe slapen dieren? (moeilijker te beantwoorden dan je denkt), Hoe meet je geluk? (ook lastiger dan je denkt), De medicijntestindustrie (een pijnpunt), Mogen we nog vlees eten? (partijdig artikel), Wij zijn meer dan ons brein (ons geheugen zit niet alleen in onze hersenen, maar ook in ons mobieltje!). T.z.t. zullen de artikelen online verschijnen.

Het bedriegelijke optimisme van Wouter Klootwijk en Niels Daan

links: Niels Daan, rechts: Wouter Klootwijk

Zondag 12 juni was een speciale uitzending van Wouter Klootwijk over haring (info). Citaten uit de uitzending:

Wouter Klootwijk:

"Eigenlijk staat er in de krant bijna altijd dat het heel beroerd gaat met de vis ..." (1)

Niels Daan (visserijbioloog en vriend):

"Dat is helemaal niet zo. Als je een visstand goed beheert, en dat doen ze nu met deze haring, kun je er jarenlang van oogsten." (2)

Klootwijk:

"Er is een oud verhaal van heel vroeger dat er in de Oostzee zo veel haring zwom dat je er een roeispaan rechtop in kon zetten!" (3)

Volgens Niels Daan komen er in de Noorse wateren boven de poolcirkel nog 10 miljoen ton haring voor.

Klootwijk:

"10 miljoen ton haring!?" (4)

"die vissers kunnen in 1 uur 300.000 kilo haring vangen."

Klootwijk:

"Koudwaterharing. Het dreigde mis te gaan met deze vis. 40 jaar geleden waren ze opeens op. De Noren legden de visserij stil. Jarenlang. En de haring kwam terug. En hoe! Het zijn er sensationeel veel. En nu wordt er door de vissers voorzichtig met de levende voorraad omgesprongen, zodat ik over 100 jaar nog altijd gebakken bokking eten kan."
"25 miljard haringen bij Noorwegen. Haringen zat!" (5)

 

Commentaar

1. Let op: Klootwijk zegt "heel beroerd gaat met de vis". De vis: dus alle vis. Maar deze uitzending gaat alleen over haring. Misschien staat het 'zo vaak in de krant' omdat er wereldwijd overexploitatie van de visstand bestaat, meneer Klootwijk? Je kunt niet met de Noorse haring bewijzen dat het goed gaat met de vis in het algemeen.
2. "Als je een visstand goed beheert, kun je er jarenlang van oogsten". Ja, als je het goed beheert! Maar dat is nu juist het probleem, meneer Daan! Dat gaat niet vanzelf! Lees eens wat de visserijbioloog Niels Daan 3 jaar geleden zei:
   

   “Nu, bij zijn afscheid, moet de onderzoeker concluderen dat de visstanden alleen maar verder zijn gedaald. Het gaat slecht met de visserij en met de visstand in de Noordzee“.(20 aug 2008)

   Bovendien: "en dat [goed beheren] doen ze met deze haring": ja, met deze haring... en de rest? Wordt de rest ook goed beheerd?
3. "Er is een oud verhaal". Dat verhaal bevat een kern van waarheid meneer Klootwijk: vroeger was er meer vis. Gek he? Als je even nadenkt, is er helemaal geen reden voor optimisme. Die verhalen van vroeger zouden je aan het denken moeten zetten, meneer Klootwijk. Misschien is de visserijsector niet zo verstandig omgegaan met de natuurlijke rijkdommen in de zee? Daar zou je van kunnen leren!  Lees het boek: De onnatuurlijke geschiedenis van de zee van Callum Roberts (2007). Dáár zou je het over moeten hebben op tv.
4. "1 0  m i l j o e n  t o n  h a r i n g": Klootwijk herhaalt de uitspraak van Niels Daan met nadruk en verbazing. Hij kan het niet geloven. Zou die verbazing komen omdat hij dacht dat de vissers zo langzamerhand alle grote vispopulaties in de wereldzeeën uitgeroeid hadden? En ze hebben echt nog niet alles uitgeroeid? 
5. Klootwijk krijgt het voor elkaar om in één adem te vertellen dat "40 jaar geleden waren ze opeens op" én tegelijkertijd optimist te blijven! "En toen waren ze opeens op": hoe zou dat nu kunnen? Waar haal je dat optimisme vandaan meneer Klootwijk? Zou de vissererijsector op eens verstandiger geworden zijn? Diezelfde vissers die zo ver gingen dat de populatie op eens instortte? Zou die visserijsector ooit erkennen dat ze in het verleden fouten gemaakt hebben? Dat ze te grote risico's namen? Gaan die vissers zich nu opeens (vrijwillig) houden aan quota? Politici zouden de quota van de visserijbiologen opeens accepteren? Het zou een wonder zijn. Waarom zijn die netten van die Noorse vissers zó groot, dat je er méér mee kunt vangen dan je mee kunt nemen? Inhaligheid misschien?

Conclusie

• Optimisme is gevaarlijk want het draagt bij aan het probleem van overexploitatie. Immers, als er miljoenen tonnen haring zijn, waarom zou je dan voorzichtig zijn? Haringen zat! Idem voor alle andere vissen. Als Klootwijk en Daan weet hebben van het probleem van overbevissing, -en dat hebben ze gezien hun eigen uitspraken- dan is hun optimisme ("haringen zat!") misleidend, ja zelfs gewetenloos.
• Daan en Klootwijk pretenderen informatieve tv te maken, maar ondertussen is het reclame voor de visserijsector, en het oppoetsen van het imago van de visserijsector. Er is hier sprake van belangenverstrengeling met de visindustrie: de bereidheid om positieve verhalen over de visserij te vertellen omdat hij anders geen schip meer opkomt om tv opnames te maken. Daardoor is Klootwijk een PR-man van de visindustrie geworden, in plaats van een onafhankelijk journalist. Reclame maakt nooit melding van problemen.
• Klootwijk zelf lijkt alleen maar geinteresseerd in vis eten, eten, eten. In iedere uitzending zit hij vis te eten.Hij is niet geinteresseerd in vissen. Alleen in lekkere vissen.
• De visstand zakt plotseling -op wonderbaarlijke wijze- in elkaar, maar het ligt nooit aan de visserijsector! Alsof ze willen zeggen: de visserij-industrie doet het goed hoor! Kijk maar: haring zat! (alleen je moet tegenwoordig boven de poolcirkel).
• Dat er miljoenen haringen boven de poolcirkel zwemmen, is géén bewijs dat het goed gaat met alle vis! Het is goed te weten dat er nog veel haring is, maar het is misleidend om te suggereren dat dit voor iedere vissoort geldt. Dat moeten de heren vertellen op tv.
• Er is vrijwel altijd een druk om meer vis te vangen dan verstandig is. Dat moeten de heren programmamakers uitleggen aan de tvkijker. 
• Positief: het sympathieke is dat Klootwijk alles per fiets doet (in plaats van een landrover) en hij houdt van kamperen in de natuur. Hij denkt aan het milieu en het klimaat! Toch?

Wetenschappelijke bronnen:

"They say that their proposed rules would have prevented the collapse of the North Sea herring (Clupea harengus) in the 1970s."
bron: Natural resources management: Better fishing for the future, Nature, 28 October 2010.
Dit artikel is gebaseerd op:

Rainer Froese et al (2010) 'Generic harvest control rules for European fisheries', Fish and Fisheries, Article first published online: 15 Oct 2010.

wikipedia:

"Haringen behoorden eeuwenlang tot de belangrijkste vissen in de visserij. De haring werd vooral in de Noordzee gevangen, waar ze op zee gekaakt en gezouten werden. ... Door overbevissing raakte op diverse plaatsen het haringbestand sterk verminderd, waardoor de regering zich genoodzaakt voelde om een zesjarig vangstverbod (1977-1983) in te stellen. Door strenge Europese vangstbeperkingen, die nu nog steeds gelden, heeft de haring zich kunnen herstellen en gedijt hij tegenwoordig weer relatief goed."

Het boek The unnatural history of the sea documenteert nauwgezet hoe het vroeger was:

BioNieuws 11 juni 2011: Subsidies nadelig voor zee en visser. Noordzeevisserij subsidies werken overbevissing en lage opbrengst in de hand. (voorpagina)

Rolinde Hoorntje (nrc, Uitgelicht, 11 juni 2011):

"Klootwijk plaatst de haringvangst in economisch en ecologisch perspectief, al blijft de reden van de verplaatsing naar Noorwegen, overbevissing, onderbelicht."

Dat is wel een heel eufemistisch uitgedrukt! Mijn probleem met Klootwijk is juist dat overbevissing helemaal niet aan bod komt, laat staan veroordeeld wordt! RH noemt K. overigens "culinair journalist". Geen wonder dat hij geen belangstelling heeft voor economie, ecologie, maar wel voor eten, eten, eten!

VPRO Import: Uitgevist. woensdag 22 juni 2011 Ned 2. 23:50.
Als we willen dat er in 2050 nog vissen in de oceaan zwemmen, moeten we echt minder vis vangen. Dit is waarschijnlijk 'The end of the line". De documentaire is ook als boek verschenen, in het Ned als: Charles Clover (2004) Leeg. Hoe overbevissing ons dagelijks leven verandert.

Boek: Huib Stam (2011) 'Haring, een liefdesgeschiedenis'.  Uitgeverij Meulenhof. (info). Ik weet niet of dit pure reclame is voor de haringindustrie, of objectieve geschiedschrijving. De titel suggereert geen objectiviteit.

Vorige blogs over visserij

• Het geweten van Wouter Klootwijk 20 aug 2008 
• De onnatuurlijke geschiedenis van de zee 15 sept 2008 
• De Goed Nieuws Vis Show 29 sept 2008