08 January 2019

Twee hoogtepunten uit de Robbert Dijkgraaf DWDD show van 2 januari 2019

Het DWDD college van Robbert Dijkgraaf heeft dit jaar een andere formule. De vorige collega's nam hij steeds in zijn geheel voor zijn rekening. De onderwerpen lagen allemaal op het gebied van de natuurkunde of nauw verwant daaraan. Het college op 2 januari 2019 ging over een biologisch onderwerp: de toekomst van DNA technieken.
DWDD University college 2 januari 2019
Na een inleiding door Dijkgraaf zelf, laat hij drie Nederlandse deskundigen op het gebied van DNA technieken aan het woord: Hans Clevers, John van der Oost, Henne Holstege. Ik licht er twee –wat mij betreft– hoogtepunten uit en geef commentaar. In het nrc verscheen een enthousiaste column over het college, maar deze twee hoogtepunten werden niet genoemd.

Christian Guardino (bron)

In 2018 werd een 13 jaar oude blinde Christian Guardino met gentherapie genezen van zijn blindheid die hij vanaf zijn geboorte had. De blindheid heeft een erfelijke basis. De ziekte heet Leber’s congenital amaurosis (LCA). Het is een zeldzame ziekte. Een gen in de retina is gemuteerd (RPE 65) en daardoor functioneert de retina niet goed. Blindheid ontstaat wanneer je de mutatie van beide ouders erft, dus het is een recessieve aandoening. De patiënt is homozygoot voor de mutatie. Voor LCA bestond er geen geneesmiddel. De therapie bestaat uit het inspuiten in het oog van het normale gen RPE 65 met behulp van een vector (een aangepast, onschadelijk gemaakt virus). De clinical trials waren begonnen in 2012 (dus toen werden al patiënten behandeld) en in 2017 werd het in Amerika goedgekeurd door de FDA. In maart 2018 werd de eerste patiënt behandeld met het goedgekeurde middel. De therapie heeft al een lange weg afgelegd van fundamenteel onderzoek dat 20 jaar geleden begon via proefdier tot mens.

Emily Whitehead (bron)
De tweede doorbraak op DNA gebied was een succesvolle T cel immunotherapie bij de 7-jarige ALL leukemie patiënte Emily Whitehead. Ik had over haar al een kort postscriptum toegevoegd aan mijn blog over immunotherapie. Voor de achtergrond zie dus dat blog. De chemotherapie werkte niet bij haar. Er waren geen andere opties meer. Zij was het eerste kind dat met T-cell therapie behandeld werd. In het kader van een clinical trial. Zij wordt tamelijk uitgebreid beschreven in het boek 'The Breakthrough: Immunotherapy and the Race to Cure Cancer'. 

Wat niet in de DWDD uitzending werd genoemd is dat Emily in eerste instantie ernstige bijwerkingen ondervond van de behandeling. Gelukkig konden die bestreden worden. Vijf jaar na de behandeling is Emily nog steeds leukemie vrij. Een succes verhaal dus. 

De overeenkomst in beide gevallen is dat het uiteindelijk DNA technieken zijn. Bij de genezing van blindheid is het duidelijk: een gezond gen werd toegevoegd. Bij de leukemie van Emily is het niet meteen duidelijk. Maar T-cellen uit haar eigen bloed werden buiten het lichaam zodanig behandeld met DNA dat ze eenmaal terug in het lichaam de kankercellen te lijf gingen. De techniek heet CAR-T. De Nederlandse wiki heeft er een CAR-T pagina over en wijst ook op de risico's.

Het is dus van belang te beseffen dat er aan deze doorbraken een jarenlang traject vooraf is gegaan. Geld moet geïnvesteerd worden zonder garantie op resultaten.
Een andere vraag is: welke ziekenhuis kan na goedkeuring van het middel de gecompliceerde operatie uitvoeren en nazorg bieden? Beide ziektes hebben een beperking dat niet iedere vorm van blindheid/leukemie te genezen is. Het zijn maatwerk behandelingen en zijn daarom erg duur. Maar doorbraken zijn het zeker. 


Literatuur:

Vorige blogs over dit onderwerp

21 December 2018

Kanker immunotherapie: een nieuwe therapie die hoop geeft aan kankerpatiënten?

Charles Graeber (2018)
The Breakthrough: Immunotherapy
and the Race to Cure Cance
  Postscripts: 4 en 11 jan 2019

Ik  moet mijn beeld van kanker grondig herzien. Wat ik meende te weten over hoe kanker ontstaat en zich uitbreidt, en hoe het bestreden kan worden, bleek behoorlijk incompleet. Op de een of andere manier was een heel nieuw inzicht en aanpak van kanker aan mijn aandacht ontsnapt. De aanleiding is het boek The Breakthrough: Immunotherapy and the Race to Cure Cancer [1].

Samenvatting van het concept

Het immuun systeem herkent indringers zoals virussen, bacteriën, schimmels en parasieten en ruimt ze op. Het is cruciaal dat het immuun systeem het verschil ziet tussen cellen van het eigen lichaam en van indringers. Anders valt het immuun systeem het eigen lichaam aan.

Waarom herkent het immuun systeem tumor cellen niet routinematig als cellen die moeten worden opgeruimd? Het probleem is dat kanker bestaat uit cellen van het eigen lichaam. En gelukkig worden die niet vernietigd. Die cellen zijn niet 'ziek', ze delen alleen te veel. Er zitten allerlei 'waarborgen' ingebouwd in het immuun systeem om te voorkomen dat ze cellen van het eigen lichaam aanvallen. Anders zou je ongecontroleerde, ontremde immuun cellen in je lichaam hebben die enorm veel schade aanrichten. En dat wil je ook niet.

In principe zouden tumor cellen te herkennen zijn door afwijkende uiterlijke kenmerken. Zodra ze uiterlijke kenmerken hebben die het immuunsysteem zou kunnen herkennen, kan ze die cellen opruimen. Tumorcellen die zichzelf niet 'verraden' kunnen niet opgeruimd worden. [zie comments]

Recentelijk is ontdekt dat bepaalde agressieve kankercellen onzichtbaar zijn voor het immuun systeem. Mogelijk worden de wel zichtbare tumorcellen opgeruimd door het immuunsysteem zonder dat je er iets van merkt. De gevaarlijke tumorcellen hebben 'trucs': ze kunnen remmende signalen afgeven waardoor het immuun systeem ze wel herkent maar niet opruimt. Kankercellen maken a.h.w. misbruik van de ingebouwde beveiliging (een rem) door het uitzetten van immuun reactie. Daardoor ontsnappen ze aan het immuunsysteem.

Zo is ontdekt dat bepaalde immuuncellen een 'rem' hebben die verhindert om herkende tumorcellen op te ruimen. Sommige kankercellen ontsnappen aan het immuunsysteem door die rem te gebruiken en ontsnappen zo aan vernietiging.
Die rem is nodig anders zou het immuun systeem overactief zijn, en dat is schadelijk.

therapie

"By the year 2000, cancer immunologists had cured cancer in mice hundreds of times, but could not consistently translate those results to people."
Iedere therapie is gebaseerd op fundamentele kennis van de werking van het immuun systeem en de aard van de betreffende tumor. Immunotherapie kan op 2 manieren werken: het immuun systeem aanzetten tot actie of de rem uitzetten. Iedere patiënt heeft andere soorten tumorcellen (ze zijn immers door random mutaties ontstaan). Daarom is er op de persoon afgestemde therapie nodig.

Een bepaald type therapie beoogt specifieke uiterlijke kenmerken van tumorcellen van een bepaalde patiënt te gebruiken om cellen van het immuun systeem te 'programmeren' om dat type cellen aan te vallen. Men spreekt dan van 'personalized cancer immunotherapy' of 'personalized cancer vaccines'. Dit is wat Larry Kwak [2] doet.

proof of principle

Er is proof of principle: in sommige gevallen kan een tumor binnen dagen of weken verdwijnen. Ook uitgezaaide. Dat is inderdaad revolutionair. Deze kennis en technieken hebben de prognose van sommige patiënten dramatisch veranderd.

bijwerkingen

Hoewel immunotherapie fundamenteel anders werkt dan standaard geneesmiddelen, kunnen er ook schadelijke bijwerkingen optreden. Dit komt doordat niet alleen de tumorcellen worden aangevallen, maar ook gezonde lichaamscellen. (toxic side effects). Het effect is niet specifiek genoeg.
 

fundamenteel onderzoek

Het onderzoek naar de relatie kanker en het immuunsysteem is de laatste decennia in een stroomversnelling geraakt. Precies 5 jaar geleden noemde het tijdschrift Science het de doorbraak van het jaar [4]. Daaruit kwamen nieuwe ontdekkingen voort. Dit soort fundamenteel onderzoek is in Amerika door de overheid gefinancierd, niet door de farmaceutische industrie.

evolutie

Binnen het lichaam van een patiënt vindt er een wapenwedloop tussen tumorcellen en immuun systeem plaatst. Vergelijkbaar met de bestrijding van bacteriën met antibiotica. Het immuunsysteem elimineert tumorcellen die gevoelig zijn voor dat type bestrijding, maar tumorcellen die ongevoelig zijn voor dat type bestrijding blijven in leven.

In de loop van evolutie op lange termijn zijn de meest voor de hand liggende tegenacties van het immuun systeem van dieren 'geïmplementeerd'. Tumoren die profiteren van zwakke plekken van het immuun systeem hebben een kans uit te groeien tot schadelijk tumoren.

DNA

Voordat ik dit boek las was mijn beeld van kanker: door accumulatie van specifiek kankerbevorderende mutaties ontstaat ongecontroleerde celgroei. Dat is dus mutatie gedreven. Als de juiste mutaties er zijn, dan ontstaan tumoren. Punt. Dat was het. Het immuun systeem was totaal niet in beeld. Ik had een incompleet beeld.
Laatst zag ik raadselachtige onderzoeksresultaten: wel mutaties in cellen die typerend zijn voor kanker, maar toch geen kanker [3]. De onderzoekers concludeerden dat ze in plaats van een kleine groep driver genes, het hele genoom inclusief de 'dark matter' van het genoom, moesten onderzoeken om de paradox op te lossen. Maar, zou het kunnen dat ze naar de immunologische eigenschappen van tumoren moeten kijken? En immunologie is een heel andere tak van sport dan DNA. Behalve ingebouwde remmen op celdeling, moet kanker dus ook externe hindernissen (het immuun systeem) overwinnen.

Ik kreeg de indruk dat immuuntherapie er kennelijk van uitgaat dat de belangrijke mutaties van het DNA in de cel ook aan de buitenkant van de cel zichtbaar moeten zijn. Dat lijkt mij een vereiste als immuun therapie effect wil hebben. De rest is dan weer onzichtbaar voor het immuunsysteem en de therapie zou dan geen effect hebben. Is dat de verklaring waarom de therapie lang niet altijd werkt?


tot slot

Appendix B van het boek geeft een samenvatting van de principes, maar het hele boek is de moeite waard. Het vertelt over de pioniers, de ontdekkingen, de successen en mislukkingen, de eerste patiënten die behandeld en gered werden, soms zelfs nooit eerder vertoonde spectaculaire genezingen.

Een dag nadat ik dit boek uit had, hoorde ik van mijn vrouw dat een kennis uitgezaaide kanker had. Als de praktische toepassing van fundamenteel onderzoek ergens een zaak van leven en dood is, dan is het wel in de immunotherapie van kanker. 


Postscript 4 jan 2019

In het DWDD University college met Robbert Dijkgraaf op 2 januari 2019 noemde hij de succesvolle toepassing van T cel immunotherapie bij de 7-jarige ALL patiente Emily Whitehead. Zij was het eerste kind dat met T-cell therapie behandeld werd. Zij komt voor in het hier behandelde boek The Breakthrough: Immunotherapy and the Race to Cure Cancer. Zie: Relapsed Leukemia: Emily's Story (The Children’s Hospital of Philadelphia)

Postscript 11 jan 2019

Er is nu ook enige vooruitgang geboekt om hersentumoren (glioblastomas) aan te pakken met immunotherapie. Ze bleken tot nu toe moeilijk vatbaar voor immunotherapie. Overigens, een goede, korte definitie van immunotherapie: Instructing the immune system to recognize and kill tumours. Bron: Nature new and views, Immune cells track hard-to-target brain tumours,19 dec 2018.

Noten

  1. Charles Graeber (2018) The Breakthrough: Immunotherapy and the Race to Cure Cancer. Ik kocht dit book n.a.v. een korte signalering in Nature, 1 november. Het boek bevat veel treffende anekdotes, die ik uiteraard niet in deze bespreking vermeld heb. Eind 2017 verscheen een soortgelijk boek: A Cure Within: Scientists Unleashing The Immune System to Kill Cancer. Ondertussen zijn er handboeken verschenen. Het is een vakgebied, een specialisme geworden.
  2. Andries en de wetenschappers (4) Larry Kwak: geniaal wetenschapper en Intelligent Design aanhanger. blog 13 dec 2018.
  3. The paradox of mutations and cancer, Science  23 Nov 2018
  4. Cancer Immunotherapy, Science  20 Dec 2013 is een samenvatting van de geschiedenis, resultaten en toekomst van immunotherapie.

17 December 2018

Het pillenprobleem van Dick Bijl. Boekbespreking

Dick Bijl (2018)
Het pillenprobleem
In een vorig blog vergeleek ik Het pillenprobleem van Dick Bijl met Ontpillen van David van Bodegom. Nu een bespreking van het boek van Dick Bijl.

Een rode draad door het boek is: betrouwbaarheid van informatievoorziening over medicijnen. Simpel feit: de farmaceutische industrie is belanghebbende bij informatievoorziening over de medicijnen die ze produceert. Net zoals Volkswagen belanghebbende is bij de cijfers over de uitstoot van dieselauto's (dieselfraude). Die producten beïnvloeden onze gezondheid. Daarmee zijn de gegevens over medicijnen een zaak van de overheid (volksgezondheid) en burger. Overheid en politiek kan de volksgezondheid niet bevorderen zonder betrouwbare data. En artsen moeten over betrouwbare info beschikken anders kunnen ze hun patiënten geen veilige en werkzame middelen voorschrijven. Misleidende of ontbrekende informatie frustreert dat doel. Wetenschap, bedrijven en zakendoen staan diametraal tegenover elkaar. Daarom zijn onafhankelijke instanties noodzakelijk.

Het nut van het boek van Dick Bijl is dat hij veel knelpunten aanstipt in informatievoorziening omtrent de medicijnen die we slikken. Gezien zijn werk bij het Geneesmiddelen bulletin is hij in een uitstekende positie om te oordelen.
Alle betrokken partijen krijgen er flink van langs. De farmaceutische industrie en de registratieautoriteiten (soms in combinatie) krijgen er het meest van langs, maar ook artsen, artsen organisaties, medische specialisten (prof. Huisman, Philip Scheltens), ziekenhuizen (AMC), apothekers, redacteuren van wetenschappelijke tijdschriften (New England Journal of Medicine), de pers (Elsevier Magazine), ministers (Edith Schippers, VWS) en politici worden niet ontzien. [4]

Enkele personen krijgen complimenten zoals de onafhankelijke Amerikaanse cardioloog Steven Nissen. TROS Radar besteedde in 2008 aandacht aan het gebrek aan bewijs voor de werkzaamheid van dextromethorfan.

Al in de inleiding wijst Bijl op het feit dat onderzoeksrapporten naar de werking van medicijnen die door de farmaceutische industrie aangeleverd moeten worden aan de overheid, niet openbaar zijn. Alleen registratie autoriteiten kunnen die rapporten lezen. Maar verderop in de inleiding schrijft Bijl dat in opdracht van de Europese Ombudsman alle onderzoeksgegevens die een fabrikant moet aanleveren om een nieuw medicijn goedgekeurd te krijgen, op de website van het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) gepubliceerd worden. Dat is een positieve ontwikkeling. Maar Bijl merkt op dat die openbaar gemaakte onderzoeken vaak opmerkelijke uitkomsten hebben.

Het boek is een makkelijk leesbaar boek dat niet diep in gaat op wetenschappelijke details. Het nadeel daarvan is dat controversiële beweringen en beschuldigingen aan het adres van personen en instanties niet altijd goed worden onderbouwd. Bijvoorbeeld:
  1. "Het heeft massaal mensenlevens gekost, maar nog steeds bestaat er geen afdoende toezicht op naleving van de verplichting om fase IV onderzoek te doen." (hoofdstuk 1) Dat is een verontrustende claim.
  2. "Vele bij het College werkende deskundigen zijn of waren betrokken bij onderzoek uitgevoerd door of met de farmaceutische industrie." (draaideurfenomeen) (hoofdstuk 2). Dit is een veel te algemene claim. Bedoelt Bijl Collegeleden, ambtelijke adviseurs of externe adviseurs? In hoeverre gaat dit nog steeds op? Een geneesmiddelenbeoordelaar die in de industrie gewerkt heeft aan een middel zal dat zelfde middel later niet gaan beoordelen maar aan zijn collega's overlaten. Zoiets zal immers vroeg of laat uitkomen.
  3. "Dat was niet gebeurd als de registratieautoriteiten op de eerste plaats het patiëntenbelang voor ogen hadden gehad ..." (hoodstuk 2).  Dat is een zware claim: door nalatigheid van het CBG zijn er doden gevallen! Bij een zware claim hoort zwaar bewijsmateriaal.
  4. "Lareb wordt grotendeels gefinancieerd door het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen en is daarmee indirect ook vrijwel volledig afhankelijk van de farmaceutische industrie." (hoofdstuk 2). Dit is waarschijnlijk onwaar.
  5. "Het gebrek aan openheid, de indirecte afhankelijkheid van de farmaceutische industrie en het niet zelfstandig kunnen opereren, maakt dat Lareb, evenals het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen, niet gekwalificeerd kan worden als wetenschappelijk instituut." (hoofdstuk 2).
  6. "Lareb biedt voor patiënten geen uitkomst, want daar worden bijwerkingen als bedrijfsgeheim behandeld, evenals in de rest van de EU."  (hoofdstuk 2). Als dat waar is, is dat een zeer serieus probleem. Het is een algemeen probleem: attitude van medici, farmaceuten versus publiek.
  7. "Fabrikanten hebben de financiële controle over zowel de registratieautoriteiten als de organisaties die de bijwerkingen registreren."  (Nawoord). Dit is een extreme claim die goed onderbouwd moet worden. Vermoedelijk is de claim domweg onjuist.
  8. "consumptief-industrieel complex'  (slot hoofdstuk 3). Dergelijke woorden zijn zo vaag dat ze niet weerlegbaar zijn en dus niet informatief.
  9. "De farmaceutische industrie heeft het gedaan gekregen dat nieuwe medicijnen op de markt kunnen worden toegelaten als zij niet slechter zijn dan bestaande middelen."  (hoofdstuk 4). Als dit waar is, is dat zeer verontrustend.
  10. "Het ministerie van VWS heeft jarenlang alleen de belangen van de fabrikant gediend door te luisteren naar lobbyisten en belangenverstrengelde artsen." (hoofdstuk 7.1). Het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen, CBG, is een zelfstandig bestuursorgaan dat bevoegd is handelsvergunningen af te geven of in te trekken. CBG is niet hetzelfde als de Inspectie geneesmiddelen.
  11. "Geheel onnodig sterven nog steeds jonge vrouwen of worden vrouwen invalide door herseninfarcten door gebruik van anticonceptiepillen met een onnodig hoog risico. Het communiceren van deze risico's is niet in goede handen bij de registratieautoriteiten." (hoofdstuk 7.3). Zeer ernstige zaak. De registratieautoriteiten falen, ze voeren hun taak niet goed uit!
en er staan fouten of onvolledigheden in:
  • "Farmaceutische Universiteit Nijmegen": wordt 2x genoemd, maar bestaat niet. Een vreemde vergissing. Bedoelt Bijl de Faculteit der Medische Wetenschappen, of: Radboud Institute for Molecular Life Sciences?
  • "Andere trucs zijn om het in een andere dosis op de markt te brengen of in het medicijn een andere chemische groep aan te brengen."
    Andere dosis moet zijn: doseringsvorm (ampul, tablet, capsule, etc.). Verder zie beneden: Me-too's.
  • "Door conflicterende belangen gingen de door de fabrikant gesponsorde kinderpsychiatrische onderzoekers, universitaire afdelingshoofden en redacteuren van wetenschappelijke tijdschriften wereldwijd mee in deze misleiding." (Inleiding). Hier verwacht ik overvloedig bewijs!
  • www.geneesmiddeleninformatiebank
    moet zijn:
    https://www.geneesmiddeleninformatiebank.nl/nl/
Dick Bijl ( nrc )

Me-too's


Me-too's (dat wil ik ook): Bijl heeft bezwaar tegen geneesmiddelen met kleine variaties op bestaande middelen. Maar: geringe chemische veranderingen met behoud van hoofdstructuur kunnen verschuivingen in het werkingspatroon en de lotgevallen in het lichaam zoals opname, chemische omzettingen en uitscheiding, bewerkstelligen. Me-too's hoeven niet per definitie een commerciële truc te zijn. Dat er 25 antidepressiva en 34 anticonceptiva zijn zou een voordeel kunnen zijn omdat iedere patiënt er anders op reageert? Wat voor de één werkt werkt niet voor de ander.


Positief


Met deze zware claims vraag ik me af of er überhaupt nog veilige geneesmiddelen op de markt zijn. In zeldzame gevallen zegt Bijl iets positiefs over geneesmiddelen: de introductie van de anticonceptiepil was een mijlpaal in de ontwikkeling van medicijnen (hoofdstuk 7.2). En anti-psychotica kunnen als winst worden gezien bij acute psychosen (hoofdstuk 9.1). Benzodiazepinen bleken bij personen met slaapproblemen de slaap te bevorderen (hoodstuk 9.2). Paracetamol is een goede, effectieve, veilige en goedkope manier om van pijn af te komen! (hoofdstuk 12.2). Ik blijf met de vraag zitten: hoeveel van alle medicijnen die we voorgeschreven krijgen zijn veilig?


Van de markt gehaald


In het hoofdstuk over de ontwikkeling van medicijnen vertelt Bijl dat medicijnen op proefdieren en in menselijke celculturen getest worden. Dat laatste is verheugend omdat er dan minder proefdieren 'gebruikt' hoeven worden. Celculturen worden dus gedaan en Bijl maakt er melding van.
Zijn dierproeven trouwens noodzakelijk en afdoende? [6]. Troglitazon werd 2 jaar na introductie van de markt gehaald vanwege ernstig leverfalen en daaraan gerelateerde sterfgevallen (hoofdstuk 7.3). Ik vraag me dan af: zijn deze ernstige bijwerkingen niet in de dierproeven geconstateerd? Of in klinische testen? Wat is anders het nut van dierproeven en dergelijke als ze niet juist dit soort ernstige bijwerkingen detecteren? Ook Rosiglitazon werd snel van de markt gehaald wegens gewichtstoename, hartfalen en botbreuken. Ook dit was niet in proefdieren ontdekt? Of misschien zelfs fraude? Slecht uitgevoerde testen? (geen van beide middelen staan op het lijstjes van David Bodegom).
Het vermageringsmiddel dinitrofenol werd al na vier jaar uit de handel genomen omdat patiënten hun gezichtsvermogen geheel of gedeeltelijk verloren. Anderen kregen nierziekte of overleden vanwege een sterk gestegen lichaamstemperatuur (Hoofdstuk 10.2). Ergens in de hele keten zijn er fouten gemaakt. Of waren proefdieren gewoon geen goed model voor de menselijke ziekte? Voorbeeld: waarom tot nu toe alle anti-Alzheimer drugs mislukten [5].

Er is een overeenkomst van dit boek met David Bodegom Ontpillen: minder medicijnen is vaak beter. Maar daarmee houdt de overeenkomst op.
Ik mis een beetje inzichten en biologische en farmaceutische achtergronden van medicijnen zoals van Bodegom doet. Geen farmaceut zal 's ochtends opstaan met de gedachte 'Ik ga vandaag een slecht geneesmiddel maken'. Toch kan het eindresultaat zijn dat sommige geneesmiddelen dodelijk zijn: 100.000 mensen overleden aan rofecoxib. Evenals een geneesmiddelenbeoordelaar niet als doel heeft om een middel met veel bijwerkingen toe te laten op de markt. Waarom is het toch zo moeilijk om werkzame geneesmiddelen zonder bijwerkingen te maken?


Dankwoord


Ik dank oud-geneesmiddelenbeoordelaar dr. Gert Rauws voor waardevolle achtergrond informatie en het doorlezen en corrigeren van de tekst. Dr. Rauws was van 1963 - 1995 werkzaam in het geneesmiddelenonderzoek en voor het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen. Hij heeft met name de biologische beschikbaarheid van geneesmiddelen geïntroduceerd als onderdeel van het beoordelingsproces. Eventuele fouten in de tekst zijn mijn verantwoordelijkheid.


Interview

Een groot en belangrijk interview met Dick Bijl verscheen in het blad van de stichting Skepsis: Bijwerking: overlijden. Interview met Dick Bijl, oud-hoofdredacteur Geneesmiddelenbulletin (2017).
 

Vorig blog over dit onderwerp


Noten

  1. Minder medicijnen is vaak beter, interview met Dick Bijl, nrc, 27 juni 2016 
  2. Amerikanen vertrouwen op pillen, Europeanen op gezonde leefstijl, NRC, 6 november 2018 
  3. Oud-huisarts en epidemioloog Dick Bijl Deze dokter adviseert: slik minder pillen is een interview en op het eind een samenvatting van het boek in 5 sellingen.
  4. Er zijn een aantal overeenkomsten met dé criticus van de farmaceutische industrie bij uitstek: Peter Gøtzsche. Zie VPRO Tegenlicht docu Peperdure pillen (7 okt 18)
  5. Frustrated Alzheimer’s researchers seek better lab mice. Nature, 29 nov 18
  6. Zijn anti-psychotica in proefdieren ontdekt? Kan dat überhaupt? Complimenten voor de Amerikaanse Cornelia Quarti die zichzelf liet inspuiten met chloorpromazine (in plaats van in proefdieren!). Dat vind ik een held.