Rolie Barth replies to his critics: What have pufferfishes and plasmas in common?

pufferfish (Tetraodon mbu) (wikipedia)

In this blog I will give some more clarification about my previous blog Circular causality, another secret of life?, particularly to some remarks of Gert Korthof, which I repeat in my own words.

Gerts question is this: are all components of the systems (molecules, cells, regulatory networks) that self-organize into patterns or structures not gene products? ‘All physical processes you point out are not in 'a glass of water' or any artificial laboratory environment, no, always in a cell or an organism.’

Comparing the skin of a giant pufferfish (Tetraodon mbu) and the patterns of plasmas (a glow discharge) reveals that the skin pattern as well as other biological patterns are physical of nature. The resemblance demonstrates that mutations of genes and natural selection did not make the pattern, but selected it from physical possibilities.

First, let’s start with the pufferfish [1], what a beautiful skin pattern! (see picture above). Is this a unique biological phenomena? To answer this question we turn to plasma physics, a research field in which I have worked for more than 30 years  at the FOM Instituut voor Plasmafysica. My job was to measure the temperature of the plasma electrons. In most experiments particles in plasmas are not evenly distributed but many kind of patterns can appear.
Plasma physicists of the Working Group Purwins (University of Münster, Germany) have built devices to generate low temperature plasmas [2]. A plasma is an ionized gas with free moving ions and electrons which are able to conduct electrical current. Making such plasma between two parallel plates (electrodes) the physicists found all kind of patterns. The patterns show up at the two plates due to the plasma-surface interaction and are made visible using one transparent electrode. A digital camera is applied to record the images. The optical pattern corresponds to the current density pattern in the plasma.

At certain values of the AC voltage a pattern was found that is quite similar to that of a pufferfish. In the figure below tree patterns are shown: left – a pufferfish skin [1], middle – a pattern of the plasma surface interaction [2] and right – a simulation using the Gray-Scott model [3].
Comparing a part of the pufferfish skin (left) and a pattern of the plasma surface interaction show a remarkable resemblance. Indeed, they are not identical but a great similarity cannot be denied.

The third image (right panel) shows the result of simulations using some kind of Turing model, the so called Gray-Scott model. All these modeled processes belong to the large family of reaction diffusion processes for two ore more species of particles, which can be: electrons, ions, chemicals, morphogens, cells and also larger entities. Analyzing these reaction diffusion processes can partly be done analytical, but to determine patterns requires computer simulations.

So, what have pufferfishes and plasmas in common? In both cases reaction diffusion processes created similar patterns that correspond more or less to mathematical simulations of these phenomena. It is obvious that the patterns produced by the interaction of the plasma with the transparent plate (electrode) are the result of physical laws of nature without the need of any external information (like genes in the biological situation). This demonstrates that biological patterns like that of the pufferfish were not invented but discovered by evolutionary processes. These patterns result from physical mechanisms. Of course, in the biological pattern formation genes play important roles:
1. Most morphogens are proteins, build by genetic information.
2. Feedback loops of these systems consist of genetic networks and physical mechanisms, like diffusion.
3. Genes save information about how to reuse the physical process during next generations.
4. Contrary to purely physical processes, the biological variant of these processes can be modified by gene mutations or even by epigenetic processes.

Finally, the resemblance of pufferfish and plasma patterns also show some important features of the position information model of Lewis Wolpert, described by Marleen in reply to my previous blog. She wrote: “The patterning is well described, but can also be described by a simple gradient of morphogens that have to pass a threshold value”, where (in my own words) every threshold is genetically coded. This model is suitable to understand the creation of rather simple, linear patterns like the segments of insects, the swivels of backbones, tails of dino’s and the like. But simulating a pufferfish pattern with this model would require a lot more genetic information than describing it by a Turing model. The model of Wolpert requires two genetically coded threshold values for each stripe … In the Turing model the number of stripes and their separation distance is a matter of tuning two of the system parameters and not of adding new parameters.

In conclusion: the fact that the pufferfish skin pattern and plasma patterns show such close similarities clearly demonstrates that these patterns are generated by physical mechanisms. Of course, genes are not unimportant because they produce the morphogens and are part of the feedback loops necessary for the pattern generating processes. Under these patters lie the physical rules and mechanisms for the complex interaction of a large number of particles. Generally spoken, these patterns are formed by the collective behavior of interacting particles which are part of non-linear dynamical systems, like physical plasmas and biological tissue.

 

References

1. Pufferfish image: Wikipedia
2. Plasm pattern and plasma experimental setup: Juan Pablo Trelles, ‘Pattern formation and self-organization in plasmas interacting with surfaces’, 2016, J. Phys. D: Appl. Phys. 49, 393002, Figure 3. See also: H. -G. Purwins, 2011, IEEE Trans. Plasma Sci. 39-11, 2112.  
3. Simulated pattern: simulation for a Gray-Scott model, k = 0.61 and F = 0.42. Take look at this website with a extended simulator of such patterns: https://www.mrob.com/pub/comp/xmorphia/index.html.
    

hier nog een geweldige foto van de pufferfish !

Circular causality, another secret of life – on the occasion of Philip Ball's How Life Works

 

 guest blog post by Rolie Barth

 

Philip Ball has published an impressive study searching for the most important processes controlling the long way from genes and cells to genetic networks, tissues, organs and bodies. This implies he is talking about eukaryotic cells and their development and evolution. I start this blog with a short summary of the general picture he presents in his book. Then I discuss the concept of circular causality in more detail using a diagram to explain the multilayered nature of developmental processes. Finally, I will give an example of such a process.

If I understand Ball correctly, he is arguing for a view of life in which – in my own words – circular causality plays the leading role. Unfortunately, he himself did not mention this concept explicitly. But anyway, he frequently writes about top-down and bottom-up causality between the different layers of organization in an organism.
Genes play an important role in a multitude of complex processes, characterized not only by linear causality (from bottom to top, from genes to tissue) but also by feedback loops between the different levels of life: genes, networks, cells, tissues, bodies and groups of organisms in ecological systems. All these levels of organization are complex systems that are mainly characterized by (my words) the laws of biophysical phenomena whose dynamical behavior can be understood using the chaos theory. Even though Ball does not mention this theory (well, he does mention the catastrophe theory once), he often uses terminology from chaos theory, in particular: attractors. He describes attractors as valleys or basins in a landscape of possibilities. They are called attractors because the final state of a dynamical system is, as it were, drawn to one of those valleys (one of the possible final states).
To be honest, I might not have recognized this all-round scheme if I had not written about it in part II of my book De kosmos en het leven, een Meesterwerk, 2021 (The Cosmos and Life, a Masterpiece). 

Thinking about complex processes from the perspective of circular causality, the question of what is the most important part of the system actually becomes irrelevant. If we want to find an organizing center, I would talk about cell-centered life.
Considering the importance of the concept of circular causality one could speak about the third secret of life next to the DNA-code (first) and allostery (second, according to Jacques Monod). 

 

What is circular causality?

Many, many biological processes, as well as physical processes, are characterized by feedback loops between parts of a system. To clarify my point, think of the temperature control system of your home heating system. The room temperature is measured and when it is lower than the desired temperature the control unit sends a signal to the boiler to start burning. Thus heating the water in the radiators, resulting in an increase of the room temperature until it is higher than the desired temp. Then the control unit switches off your boiler, and so on. So, information about the room temperature is used by the control unit to regulate the boiler and thereby the room temperature – and thus the causal loop is closed.
Because this feedback system is trying to minimize the difference between actual and desired temperature we call this a negative feedback. You find this kind of controlling systems on many levels of your body, from gene regulation to homeostasis (all kind of processes like controlling body temperature and glucose concentration in the blood). Glucose concentration is maintained within some variation on a certain level by two feedback systems, one controlled by insulin to prevent glucose concentration getting too high and the second to watch that it doesn’t get too low, controlled by glucagon.  

Negative feedback is stabilizing all kinds of biological processes. But organisms also use positive feedback for example to generate neural impulses. Positive feedback means that a closed loop enhances an incoming signal up to a maximum level. The best known example is the singing around (buzzing) of a microphone signal, when some sound or even noise from the speakers is picked up by the microphone. Global warming due to increase of CO2-concentrations is a process with positive feedback too. More CO2 in the atmosphere increases the global temperature resulting in permafrost to melt partially. This leads to a release of greenhouse gasses CO2 and methane. Causally this is a self-amplifying process and therefore a positive feedback loop.
 

Combinations of feedback loops and moving particles

Both electronic systems and biological networks may have combinations of negative and positive feedback loops. The most simple version creates electrical signals or molecule concentrations that vary in a waveform during time. One of them is our internal biological clock. More complex combinations of positive and negative feedback loops may result in a kind of memory, switching the output level of the system to a permanent high level after an initial, short input signal.
Much more fascinating things happen when positive and negative feedback loops are part of systems with a large collection of moving particles, for example biomolecules in a growing tissue. In physical, chemical, biological and ecological systems interactions between ‘particles’ can give rise to all kind of patterns or structures. Examples are: sand ripples, mackerel clouds (physical), the Belousov–Zhabotinsky reaction (chemical), skin patterns, limb structures (biological) and large scale stripes and spots in semi-arid areas (ecological) etcetera. To illustrate what is meant we will take a look the way skin patterns can be described by mathematical models. These were first described by Alan Turing in 1952 and applied to biological processes by Hans Meinhardt and Alfred Gierer since 1974. Philip Ball discusses Turing patterns in chapter 8 (p. 307-328, printed version) which shows many parallels to my own book chapters 13 (p. 197-201) and 15 (p. 264-273).
Turing patterns like zebra stripes are examples of self-organization. At the start of such processes two or more species of molecules are randomly distributed in the fluid between cells of a developing tissue. So the initial situation is one without any pattern. Specific interactions between the two types of molecules, called morphogens, ánd differences in diffusion velocities may lead to all kinds of patterns (see p. 198 De kosmos en het leven).
In these systems, one kind of morphogen is working as an activator: it promotes the production of its own type of morphogens. The activator therefore has a self-amplifying effect. In addition, the activator promotes also the production of inhibitor morphogens. The activator therefore acts as a catalyst for production of new activators and inhibitor molecules. On the other hand, the inhibitor molecules de-activate the production of new activator molecules. So we see two kinds of feedback: (1) positive feedback of the activator (green, figure 2 below) and (2) negative feedback of the inhibitor (red). 

Figure 2

Pattern formation occurs because morphogens A and B diffuse through the fluid between cells, with different speeds. A random, local increase of concentration activator A, communicates via cellular mechanism to gene A to raise its production, ultimately leading to more activator molecules and more inhibitors in the intercellular space. That would make no difference except when the burst of inhibitors B spreads much faster than the activators A. The result of this is a slowing down of the production of gene A in cells further away from the initial fluctuation (see figure 3). This leads to a decrease in activator concentration in these areas. So the initial random fluctuation leads to the formation of a wave pattern in the intercellular space, finally resulting in a fixed and stable pattern, stripes, dots or more complicated shapes.

Looking at these processes two remarkable things show up. The two populations of many morphogens manifest a collective behavior in the form of waves, extending across a whole tissue. And these waves are changing the behavior of genes, far down in the cell nucleus. So there is a top-down causation from pattern to genes. Just like the traffic jam as a whole restricts your behavior as an individual car driver. And of course it also works the other way around – individual genes are influencing the wave form. And furthermore those waves are phenomena resulting from physical mechanisms. So, in these processes, gene expression is controlled by physics! In my book I suggested to call this extra-genetic regulation.

Fig. 3 Concentrations of activator (green) and inhibitor (red)
versus position at different times.
A random fluctuation in the activator concentration
starts up a process of wave formation, resulting in a stable pattern.

Mathematical models can be used to simulate the processes of limb and finger pattern-formation. Finger patterns correspond to a wave of a morphogen called SOX9. At positions where the concentration of SOX9 rises above a genetically defined threshold this morphogen induces cell differentiation: mesenchymal stem cells transform into chondrocytes (cartilage cells). So the wave pattern in combination with gene activity induces a condensation of this pattern. 

What does it all mean?

This kind of morphological processes has been recognized in many different stages of embryonic and fetal development. In combination with physical mechanisms, positive and negative feedback loops between genes and their products can lead to pattern formation starting from a structureless situation. One could wonder what is the central feature leading to pattern formation? The genes, the morphogens, the laws of motion, the feedback loops, the cells? The answer may be strange: none of them is thé central part of the system. All of them are indispensable, be it that positive feedback is the generating ‘force’ of the process.
One of the most important conclusions is that genes neither program for a pixel like description of biological patterns nor for a kind of positional information – where genes are coding at which position a stripe of a pattern should start and end (as theorized by Lewis Wolpert). No, genes are coding for processes of pattern formation. Genes are not creating patterns, they are providing suitable parameters of pattern formation processes, which are physical of origin and therefore universal. Mutations may tune gene interactions in such a way that patterns and structures in the course of generations are optimally robust and flexible.
In short: genes don’t code for pattern pixels, nor for pattern global positions but for a pattern process. This means Ball is right in saying that genes don’t code for a blueprint. But genes located on DNA strings, transfer much of the information needed for pattern formation to next generations. So genes are indispensable as the memory of life and as tools for the variation of life forms. 

In many chapters of his book, Philip Ball demonstrates that these kind of processes can be identified at all levels of biological organization: genetic networks, cell fate decision, tissue formation, pattern and structure formation.

Final conclusion: Philip Ball has written a very illuminating book about How Life Works. I read a lot of new interesting things about known biological processes. I agree with his frequently repeated statement that genes don’t code for a blueprint of structures and shapes. The analysis of complex systems driven by feedback loops shows that genes work in combination with physical mechanisms for the formation of biological structures. Ball is right to emphasize that there is no linear route from genes to pattern. Causal interactions are running up and down, from pattern to genes and the other way around. But these multilevel interactions do not deny the importance of genes but emphasize them. Unfortunately, Ball does not give much attention to this fact, sometimes actually denying this. Since the causality of these formation processes is circular in nature it is impossible and unnecessary to discuss which of the components is most important. A gene centered view is ruled out by this view of life. And because feedback loops are essential for so many biological processes, circular causality may be called the third secret of life.

In a future blog I hope to discuss some chapters of Ball’s book demonstrating the importance of circular causality during embryonic development. 

 

References

Allostery: Jacob, Francois en Jacques Monod, ‘Genetic regulatory mechanisms in the synthesis of proteins’, J Mol Biol. 3, 1961, p. 318-56.

Feedback loops: Xiao-Jun Tian et al., ‘Interlinking positive and negative feedback loops creates a tunable motif in gene regulatory networks,’ Physical Review E, 80, 2009, 011926-1-8.

Feedback loops: Dong-Eun Chang et al., ‘Building biological memory by linking positive feedback loops,’ PNAS 107-1, 2010, p. 175–180.

Morphogenesis: Allen Turing, “The chemical basis of morphogenesis”, Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences, 237, 1952, p. 37-72.

Morphogenesis: Hans Meinhardt and Alfred Gierer, ‘Applications of a theory of biological pattern formation based on lateral inhibition’, Journal of Cell Science 15, 1974, p. 321-346.

Blogs about How Life Works

• A review of Philip Ball (2024) How Life Works. With Postscript 29 Feb 2024
  
• The Secret of Life according to Philip Ball, 19 Feb 2024
• What's wrong with a DNA-centric view? Philip Ball (2024) How Life works, 12 Feb 2024.

Crowdfunding project: de toekomst van vleesconsumptie zichtbaar maken

Madelaine en Anna Berlis: The Future of Meat

Video-installatie vertoont beelden van de toekomst van vleesconsumptie 

gastbijdrage Madelaine en Anna Berlis

We weten ondertussen allemaal dat teveel industrieel vlees slecht is voor het milieu, de dieren en ons. Toch worden veel boodschappentassen nog steeds met goedkope vleeslappen gevuld. Hoe kan dit? Volgens de oprichters van The Future of Meat is hier een logisch antwoord op te geven: we houden niet op industrievlees te eten, zolang de gevolgen in de toekomst onzichtbaar zijn. 

Precies dat wil The Future of Meat met hun video-installatie veranderen. Ze willen de toekomst van vleesconsumptie zichtbaar maken door de bezoeker een kijkje te geven in het jaar 2050. De installatie is internationaal en interdisciplinair en wordt eind juni zowel in Nederland als in Duitsland vertoond. 

Vijf toekomstscenario’s gevisualiseerd 
Twee zussen, wonend in twee landen, kwamen op het idee de video-installatie te maken. Met het medium film willen ze de kijker toekomstbeelden laten zien die te maken hebben met onze vleesconsumptie. Het viel Madelaine en Anna Berlis op dat er veel media aandacht is voor verschillende toekomstscenario’s gebaseerd op vleesconsumptie, maar dat ze nooit daadwerkelijk werden gevisualiseerd. Bovendien worden ze niet met elkaar vergeleken. Zo bestaan er berekeningen voor de CO2 uitstoot van kweekvlees en van de hoeveelheid insectensoorten, maar er wordt nooit naar gekeken hoe deze toekomsten eruit zouden kunnen zien. Bij de video-installatie The Future of Meat zal de bezoeker een tijdreis maken naar de toekomst en een kijkje nemen in vijf verschillende toekomstscenario’s van het alledaagse leven in 2050. Deze scenario’s zijn gebaseerd op vijf richtingen waarheen onze vleesconsumptie zich kan ontwikkelen, namelijk: insectenvlees, vlees uit het lab, minder en regionaal vlees, geen vlees en ‘niets doen’ – het scenario waarbij niet ingrijpen in hoe we nu consumeren. De vijf scenario’s presenteren zich als een soort paralelle universa, waarbij de kijker een blik op de huiselijke omgeving en de manier van leven krijgt. 

De kijker krijgt de keuze 
Het doel van The Future of Meat is om het thema vleesconsumptie vanuit een andere hoek aan te snijden. “Wij hopen dat de toekomstbeelden het perspectief van de kijker verbreden en hem of haar prikkelen om op het huidige eetgedrag te reflecteren,” aldus Anna, regisseur van de vijf films. Het scenario ‘Niets doen’ moet dan ook de onaantrekkelijke wereld laten zien wat er gebeurt wanneer we niets aan ons eetgedrag veranderen. Welk ander scenario het dan wel zou moeten worden, wordt aan de bezoeker overgelaten. “Aan het eind van de video-installatie krijgt de bezoeker de mogelijkheid om te kiezen wat hij of zij het beste toekomstscenario vindt”, legt Madelaine, de oudere zus die haar Master Product Design in Duitsland compleet aan het thema gewijd heeft, uit. De scripts van de scenario’s baseren zich op haar onderzoek, waarbij ze is uitgegaan van wetenschappelijk onderzoek, trendprognoses en huidige ontwikkelingen. 

Steun dit project! 
Dit project wordt eind juni in Coburg (Duitsland), Utrecht en in Amsterdam vertoond. Hierna willen de zussen door naar andere locaties, zoals filmfestivals, film food festivals, culturele (eet)events en vergelijkbare evenementen, om meer mensen te bereiken met hun vleesboodschap. Het project zal echter alleen kunnen worden gerealiseerd als er genoeg geld is opgehaald via crowdfunding. Dus bent u benieuwd of u nog vlees zult eten in de toekomst en hoe de keuken van de toekomst eruit zal zien? Steun dan The Future of Meat op www.cinecrowd.nl/future-meat en kom in juni een kijkje nemen in het jaar 2050.

Postscript:
Ik heb contact gehad met Madelaine Berlis over de wetenschappelijke input in het video project. Mede naar aanleiding daarvan heb ik het project behalve via deze gastbijdrage ook financiëel gesteund. (Gert)

Postscript:

Op 4 april 2015 werd het project afgesloten met 100,8% van het streefbedrag. Het project gaat dus door. Gefeliciteerd!


Vorig blog over dit onderwerp:
Nieuw boek over de toekomst van vleesconsumptie: Meat The Future 19 januari 2015 (NB: dit boek is niet van de zusjes Berlis).

Klimaatverandering. Herman Philipse. Lezing 3 en 4

Gastbijdrage Nand Braam

Lezing 3: Hoe te handelen bij onzekerheid?

Das grüne paradoxon van Hans Werner Sinn (econoom) laat zien dat bij onzekerheid vaak gekozen wordt voor korte termijn politiek. Bijvoorbeeld Canada had in het Kyoto-protocol een CO2-reductie beloofd van 6 % in 2009 t.o.v.  1990. Daarna werden grote teerzandlagen ontdekt in Canada, waaruit olie gewonnen kan worden. Dat werd in 2009 dus 17% vermeerdering van de CO2-productie voor Canada t.o.v. 1990. In 2011 stapte Canada uit het overleg. De vertoning was zo gênant dat Canada zich hieruit alleen kon redden door zich terug te trekken. Kortom: hoe kunnen we free-riders straffen?

Bij de huidige onzekerheid kunnen we het volgende doen:

1. Terugdringen CO2-uitstoot. Mitigatie is zeer kostbaar. Alle grote landen moeten meedoen. Strafmaatregelen voor landen die niet meedoen.
2. Adaptaties.  Mitigatie is een wereldwijd probleem, adaptatie een lokaal probleem. Nederland moet nadenken/berekeningen maken over dijkverhogingen (gebeurt al volop). Arme landen lopen veel grotere risico’s (moreel probleem voor de rijke landen). Adaptatie is niet altijd mogelijk. Bijvoorbeeld als het gaat om de verzuring van de oceanen bij hogere CO2-concentraties in de lucht, is adaptatie eigenlijk niet mogelijk.
3. Geo-engineering. Toepassen van technieken die de opwarming van de aarde tegengaan. Het bekendste voorbeeld is de opslag van CO2 ondergronds. Speculatiever is het verminderen van de zonne-invloed door Aardse verwitting (geeft meer weerkaatsing van zonlicht) of soort spiegeltjes in de lucht laten zweven (albedo-verhoging; meer weerkaatsing van het zonlicht)

Kunnen  de kosten van investeren in klimaatmaatregelen afgewogen worden tegen de voordelen op lange termijn? Moeilijk. Bijvoorbeeld: als we de dijken in Nederland met 1 meter verhogen (kosten nu …. Euro), wat levert ons dat op over bijvoorbeeld 100 jaar (in euro)??.
Voorbeeld: Nederland kocht in 1626 Manhattan van de Indianen voor 26 dollar. Met een rekenrente van 4% zou dat nu 152 miljard dollar zijn. Wat hebben we aan dat soort berekeningen?

Bij de onzekerheden moeten we ook rekening houden met belangrijke omslagpunten:

1. Smeltend landijs in Groenland en Antarctica; minder weerkaatsing zonlicht: zichzelf versnellend albedo-effect.
2. Onder de toendra’s in het Noordpool-gebied bevinden zich grote hoeveelheden methaan. Als de permafrost ontdooit, komen er grote hoeveelheden methaan vrij (de methaan-bom). Methaan is een zeer sterk broeikasgas. Methaan wordt in de atmosfeer echter langzaam geoxideerd. Moeilijk in te schatten probleem.
3. Het eventueel doodgaan van de koraalriffen zal funest zijn voor de visstand wereldwijd.
4. Een andere tijdbom is de snelle aantasting van de oerwouden in het amazone gebied.

Benadering: Voorzorgsbeginsel of verwachte waardebeginsel? Handelen volgens het voorzorgsbeginsel betekent bijvoorbeeld: tot ieder prijs voorkomen dat de “methaanbom” ontploft.

Herman Philipse kiest voor het voorzorgsbeginsel bij CO2-mitigatie. Dan dus bijvoorbeeld 10 % van het BNP per jaar investeren in maatregelen om CO2-mitigatie te bevorderen.

Vierde lezing: wat moeten we doen?

Uitgangspunt: geen pessimisme als zelfvervullende profetie maar ook niet teveel optimisme. Een realistische benadering dus volgens Philipse. Maar Philipse liet nu juist blijken tijdens deze lezingen behoorlijk pessimistisch te zijn. Maar goed het woord realistisch doet het altijd beter dan het woord pessimistisch, zeker in wetenschappelijke kringen.
Onze uitdaging in getallen: stel: we willen CO2equivalent-concentratie in 2050 beperken tot max. 500 ppm. [NB: dit is wellicht te hoog: 96% kans dat de temperatuur dan meer dan 2ºC stijgt t.o.v. pre-industrieel niveau; 44% kans meer dan 3ºC! Maar: we zitten nu al rond 450 ppm CO2equivalent-concentratie (402 ppm CO2)]. Dan moeten we de mondiale CO2-uitstoot in 2050 reduceren tot 50% van het 1990 niveau (we zitten nu ruim 60% boven het 1990 niveau). Dat betekent gemiddeld per persoon wereldwijd een reductie van 7-8 ton CO2equivalent per jaar naar 2 ton per jaar (groei wereldbevolking in acht genomen). Een bijna onmogelijke taak.
Domeinen van handelen:

1. Opvangen en opslaan C02
2. Overstappen naar uitstootvrije energie
3. Stoppen ontbossing met name in Brazilië en Indonesië; internationale hulp is nodig
4. Delen technologie met ontwikkelingslanden
5. Meer investeren in onderzoek

Niveaus van handelen: Individu, bedrijf, lokale gemeenschappen, land, wereld. Op individueel niveau is de invloed gering. Wat zou het individu toch kunnen doen tegen klimaatopwarming?:

1. Niet reizen met het vliegtuig
2. Auto de deur uit
3. Huis isoleren
4. Wordt vegetariër (18% CO2-equivalenten uitstoot komt op rekening van vleesproductie en consumptie)
5. Politiek activisme: klimaatprobleem hoog op agenda zetten; Nederland is nauwelijks meer aanwezig in de debatten.

Middelen op het niveau van landen : marktwerking; CO2-belasting, emissiehandel of regulering?
Elke maatregel apart heeft zijn beperkingen. Waarschijnlijk is een mix van maatregelen het beste.
Op wereldschaal is internationale harmonisatie erg belangrijk.

1. Voeg Wereldbank en IMF samen tot een WEO (World Environment Organisation).
2. doelstelling globale emissiereductie per decennium.
3. ontwikkelingslanden moeten snel meedoen (2020) want: in 2050 wonen daar 8 der 9 miljard mensen.
4. per land invoering emissiebelasting of –handel.
5. internationale samenwerking om ontbossing te stoppen.
6. ontwikkelen en delen technologieën.
7. adaptatiehulp arme landen.

Dit slagveld overziende is mijn (Nand Braam) tip aan u, als u op korte termijn op individueel niveau iets substantieels wilt doen tegen de klimaatopwarming en hetgeen u geheel en al zelf in de hand heeft:

Eet zo weinig mogelijk vlees.

 
Vorig blog over dit onderwerp:

Klimaatverandering. Herman Philipse lezing 1 en 2 (5 mei 2014)

Klimaatverandering. Herman Philipse lezing 1 en 2

Gastbijdrage Nand Braam

De afgelopen tijd hield Prof.dr.mr. Herman Philipse een viertal lezingen over klimaatverandering in het kader van de Studium Generale aan de Universiteit Utrecht. Hij gaf een filosofische analyse van onze grootste uitdaging, zoals hij het zelf noemt. De vier lezingen zijn hier te beluisteren, daar zijn ook de handouts van de 4 lezingen te vinden.

Voor de overzichtelijkheid hier een korte samenvatting van de lezingen van Herman Philipse.

Lezing 1: Een historisch overzicht van het klimaatprobleem

Sinds de oprichting van het IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) in 1988 in Toronto is er eigenlijk onder klimaatwetenschappers nauwelijks twijfel meer over de opwarming van de aarde sinds 1950 (deel 1 vijfde klimaatrapport IPCC , 2013). Zeer waarschijnlijk is de menselijke invloed dominant bij deze opwarming. In deel 2 van het vijfde rapport (1 maart 2014) worden de gevolgen uitgelegd van deze opwarming. Niemand zal ongeraakt blijven. 

Is de mens in het antropoceen de architect van zijn eigen ondergang? De antropogene uitstoot van CO2 neemt nog steeds exponentieel toe. Het gehalte in de atmosfeer is gestegen van 280 ppm vóór de industriële revolutie tot 400 ppm nu. Noch onze morele vermogens noch de politiek zijn voldoende uitgerust om het probleem snel op te lossen.

Het is gemakkelijk te vluchten in vals bewustzijn of foptimisme (overdreven optimisme, zodanig dat je jezelf fopt). [1]

Er is eigenlijk geen tijd te verliezen. De aanpassingen moeten we snel doen. Probleem is dat in de media er ruim baan gegeven wordt aan klimaatsceptici. Tegenover één mening (van het IPCC) moet voor het noodzakelijke tegenwicht een andere mening komen te staan volgens de media voor het zogenaamde evenwicht in de discussie. Maar de klimaatsceptici zijn ruim in de minderheid en hebben geen goed onderbouwd verhaal. 

Opwarming tot een verhoging van 2 graden hoeft niet gevaarlijk te zijn. Opwarming komt door opvangen van infrarood licht bij uitstraling ervan door de aarde door de volgende moleculen in de atmosfeer: H2O, CO2, CH4,O3, N2O, chloorfluorkoolwaterstoffen (cfk’s). 

CO2 is het grootste probleem omdat het niet of nauwelijks afgebroken wordt in de natuur. In 1624 ontdekte van Helmont het CO2 als sylvester-gas. Reeds in 1827 voorspelde Fourier het broeikaseffect. 

Arrhenius voorspelde al in 1896 bij een verdubbeling van het CO2-gehalte een stijging van de gemiddelde temperatuur op aarde van 4- 6 graden Celcius. Helemaal geen slechte schatting volgens de huidige klimaatmodellen. 

Klimaatverandering is een hot item in de wetenschap . Er verschijnen ca. 10.000 papers per jaar over klimaatverandering. 

Fingerprinttechniek laat zien dat van alle mogelijke oorzaken voor opwarming het effect van broeikasgassen in de lagere atmosfeer het sterkst is. Vooral door de extra uitstoot van CO2 door menselijk toedoen sinds 1950. 

Toename onzekerheid in causale keten:

1. Antropogene factoren; er zijn redelijk betrouwbare schattingen te maken van de antropogene productie van broeikasgassen.
2. Grotere onzekerheid over opname CO2 in klimaatsysteem. Redelijk zeker is dat nog veel CO2 in de oceanen zal worden opgenomen.
3. Nog grotere onzekerheid  over de daadwerkelijke opwarming.  Hoeveel zal de zeespiegel stijgen? Gevolgen?
4. Grootste onzekerheid rondom H2O als broeikasgas. Als er meer waterdamp in de lucht komt (door hogere temperatuur), kan het ook zijn dat er meer wolkenformaties komen met als gevolg een groter albedo-effect (terugkaatsing zonlicht), een temperatuurverlagende factor.

Tweede lezing: Waarom is het klimaatprobleem zo moeilijk voor ons?

Omdat het uiteindelijk een moreel/ethisch probleem is.

Eigenlijk zou de CO2-uitstoot nu drastisch teruggebracht moeten worden, maar praktisch is dat politiek niet haalbaar. Steven Gardner pleit voor een “moral storm” zoals de inspanningen na de Tweede Wereldoorlog (Marshall-hulp , opbouw EEG etc) om een groot deel van de wereld weer op orde te krijgen.

Aanpassingen zijn moeilijk. CO2 blijft gemiddeld heel lang in de atmosfeer en hoopt zich op in het klimaatsysteem.  Als het zeenivo in Nederland meer dan 1 meter gaat stijgen, wordt aanpassing moeilijk. Hoe snel moeten we de CO2-uitstoot beperken?  Moeten we toe naar een systeem dat ieder mens dezelfde footprint krijgt voor wat betreft CO2? Een inwoner van de VS heeft nu de grootste footprint op dit gebied. De emissie-handel blijkt niet te werken.

Bezitters van fossiele brandstoffen (de oliesjeiks e.a ) compenseren voor inkomensverlies als de rest van de fossiele brandstoffen in de aarde moet blijven zitten?

Omdat de relatie oorzaak-gevolg eigenaardig  is, is het moeilijk om grip te krijgen op het probleem.

Auto/brommer-rijder schuldig aan CO2-uitstoot. Wat te doen? 

Vleeseter schuldig. Wat te doen?

We kennen individuele veroorzakers van extra CO2-uitstoot, bedrijven, landen (via de energiecentrales bv.). De gewone strafbepalingen werken niet.

Ook de verantwoordelijkheid is diffuus van aard. De verwachting is dat bij een hoger gehalte CO2 in de atmosfeer dan 560 ppm (nu ca. 400 ppm) de temperatuurstijging 4- 6 graden zal zijn. Dat zou desastreus zijn. Als dan over 500-600 jaar de zeespiegel zo hoog staat dat we kunnen spreken over een nieuwe zondvloed, voelen we ons daar dan nu verantwoordelijk voor of niet?

Het morele probleem is ook terug te zien in de kloof tussen arm en rijk. De nare gevolgen van het broeikaseffect zijn in eerste instantie voor de arme landen veel erger dan voor de rijke landen. Nederland is in staat de dijken substantieel te verhogen, arme Delta-landen niet.


De hamvraag is: bij onzekerheid niet handelen of uit morele overwegingen bij onzekerheid wel handelen? Het is zeer verleidelijk voor onze generatie om de problemen door te schuiven naar de volgende generaties. Het klimaatprobleem is een zeer ingewikkeld probleem, veel ingewikkelder dan het “prisoners-probleem” of het “’dorpsweide-probleem.”  Er zijn bij het klimaatprobleem heel veel spelers. Bovendien kennen we elkaar niet goed. Er is bovendien geen wereldbestuur met de mogelijkheid van bindende juridische sancties. Verder hebben we nog te maken met “Das grüne paradoxon” ( Hans Werner Sinn; econoom).  Deze paradox houdt bijvoorbeeld het volgende in: als de olieproducenten vrezen dat overgeschakeld gaat worden op groene energie, worden prijsverlagingen doorgevoerd om de klant te verleiden toch fossiele brandstoffen te blijven gebruiken tegen gereduceerde prijzen. Dat werkt, zodat we nu zelfs zien gebeuren dat goedkope steenkool en goedkoop schaliegas volop worden gebruikt. Resultaat: uitstoot CO2 neemt niet af.

Morele vermogens worden helaas grotendeels gedreven door de hersendelen die over emoties gaan en niet door de hersendelen die over de ratio gaan.

Een emotionele benadering van het klimaatprobleem zal niet werken. Voorzover bedrijven willen vergroenen zal de internationale competitie er vaak toe leiden dat er geen echt duurzaam beleid van de grond komt in zo’n bedrijf, maar dat het een goedkoop PR-praatje wordt.
 
Voor landen geldt dat ook. De Europese landen zijn strenger dan bijvoorbeeld China en India, maar doordoor wordt de concurrentiepositie voor de Europese landen slechter. Alle landen zullen moeten samenwerken. Echter er is geen wereldregering.
 
Herman Philipse is uiterst negatief over de rol van Nederland in dit geheel. Van koploper zijn we geworden tot een land dat geen visie meer heeft op het klimaatprobleem. De VVD is bang voor het populisme van de PVV. In de VVD is er altijd een krachtige autolobby geweest. Rutte met zijn propageren van visieloosheid, krijgt er opvallend vaak van langs van Philipse.

Noten

1. Noot van de blog eigenaar: ik had ten onrechte een vermeende typefout 'foptimisme' vervangen door 'optimisme' (Gert Korthof, 9 mei)

Aanvullende literatuur:

1. Klimaatverandering…. Hoezo klimaat verandering; Feiten fabels en open vragen, Pier Vellinga, 2011, Balans 
2. Vijfde rapport IPCC:
3. Wel ingelichte kringen 

Meesters arrogantie

©Bart Voorzanger

Gastbijdrage Bart Voorzanger

Op 18 januari publiceerde Trouw een stuk waarin de VU-hoogleraar statistiek Ronald Meester meer ruimte bepleit voor niet-materialistisch gedachtengoed in de natuurwetenschappen. Ik vind dat prima. ‘Denk’ vooral ‘goed’, en doe dat op alle manieren die zich láten denken. Als er iets interessants uitkomt, hoor ik het graag. Maar Meester heeft gelijk als hij zegt dat velen dat niet prima vinden en al het niet-materialistische denken al bij voorbaat afwijzen. En hij heeft evenzeer gelijk wanneer hij die houding arrogant noemt.
 
Lastiger wordt het als Meester een concreet geval bij de kop neemt. Hij was als co-promotor betrokken bij de promotie van Joris van Rossum die in zijn proefschrift een speurtocht bepleit naar de mogelijkheden van dualistisch, finalistisch en vitalistisch denken over evolutieprocessen. Van Rossum stelt dat evolutiebiologen er tot op heden niet in geslaagd zijn een bevredigende verklaring voor het bestaan van seksuele voortplanting te vinden. En hij meent tevens dat zijn analyse van de theorieën van Darwin en van Dawkins en diens geestverwanten laat zien dat dat zo’n verklaring althans met die theorieën onmogelijk is. Het lijkt er zijn inziens op dat de gangbare evolutiebiologie tekortschiet, dus dat het tijd wordt naar alternatieven te zoeken.

Dit proefschrift leidde tot heftige kritiek van een aantal juist op dit terrein deskundige evolutiebiologen. Huns inziens deugt er van Van Rossums betoog zo ongeveer niets, en lijkt het zonder fatsoenlijke argumenten toe te redeneren naar een conclusie die Van Rossum kennelijk alleen maar nodig heeft als excuus voor zijn eigenlijke stokpaardje: ideeën van buiten het gangbare wetenschappelijke denken. En dat dan ook nog zonder te laten zien hoe dualisme, finalisme en vitalisme seksuele voortplanting dan wel verklaren. 

Meester gebruikt het optreden van deze evolutiebiologen in zijn Trouw-verhaal als voorbeeld bij uitstek van de arrogantie die hij bestrijden wil, en hij trekt behoorlijk fel tegen hen van leer. Hij haalt snierende commentaren van columnisten aan om de perfiditeit van deze oppositie te illustreren, laat ze hem van “InHollandse toestanden – fraude dus?” (zijn vraagteken) beschuldigen, en schetst ze af als angsthazen die wanhopig om zich heen slaan omdat ze hun wereldbeeld zien wankelen: “de reikwijdte en status van de wetenschap zelf waren in het geding”.

En daar is één probleem mee. Die evolutiebiologen hadden gewoon gelijk wat betreft hun inhoudelijke kritiek op het verhaal van Van Rossum, en ze namen het Meester daarom kwalijk dat hij – samen met een filosofische promotor die evenmin als hijzelf iets van evolutiebiologie of wetenschapsfilosofie – deze promotie voor zijn rekening nam. Van angst voor het omvallen van “de wetenschap zelf” was geen sprake, hoogstens van angst voor erosie van universitaire kwaliteit. En de akelige benadering waarover Meester zich beklaagt en die hij die evolutiebiologen verwijt, is – weinig chic – bijeengesprokkeld uit stukken van andere scribenten.

Meester stond natuurlijk voor een lastig dilemma. Hij pleit voor iets waar hij in wetenschapsland weinig handen voor op elkaar krijgt. De kans was dus  groot dat hij daar gewoon genegeerd zou worden. Hét probleem van onze informatiemaatschappij: je kunt alles zeggen, roepen zelfs, maar niemand hoort je nog. Daar sta je dan, op je zeepkistje, op een onafzienbaar veld van zeepkistjes met roepers als jij, in een kakofonie die niet informatiever is dan een doodse stilte. Meester moest dus iets doen om op te vallen, en hij koos voor de directe aanval: “Zullie zijn arrogant, en ik kan dat bewijzen ook; kijk maar!” Soms werkt zoiets.

Alleen, in dit geval waren zullie helemaal niet arrogant. Ze hadden gewoon gelijk, en daarmee staat Meester, nog altijd op zijn zeepkistje, in zijn hemd.

Ik heb Meester geschreven. Ik heb hem uitgelegd wat er mis is met zijn aanval, hem een uitgebreide analyse gestuurd van het proefschrift dat nooit een proefschrift had mogen worden, en hem gesuggereerd zijn beschuldigingen in te trekken. Per slot van rekening zijn er nog heel wat redelijke lezers die het je niet euvel duiden dat je wel eens je vergist, zolang je maar bereid blijft dat ruiterlijk toe te geven, en die het betoog van iemand die zijn fouten toegeeft makkelijker lezen dan dat van iemand die botweg blijft volhouden dat hij gelijk had, heeft, en hebben zal. Van zulke lezers moet Meester het hebben. Wie tegen de stroom in roeit, redt het niet zonder welwillendheid.

Maar Meester zwijgt. Ik had haast geschreven ‘zwijgt arrogant’.
 

Mijn commentaar op het betrokken proefschrift is te vinden op:
http://www.voorzanger.nl/vanrossum.pdf

Bart Voorzanger

Opmerking blogbeheerder: 

Deze bijdrage was aangeboden aan Trouw maar Trouw had op korte termijn geen plaats en na een paar weken zou het onderwerp niet meer actueel zijn.

 

Postscript

Een zeer uitgebreide bespreking van het boek Arrogant is verschenen in Skepter: Gerdien de Jong (2014) Arrogante darwinisten. Hoe een wiskundige ze de les leest.

Vorig blogs

• Vernietigend oordeel Bart Voorzanger over proefschrift Joris van Rossum  3 Feb 2014 (de conclusie's van het stuk van Voorzanger) 
• Tegen Ronald Meester: God is geen werkbare hypothese in de wetenschap 18 Jan 2014 (naar aanleiding van de voorpublicatie van Meester's boek in Trouw) 
• Joris van Rossum promoveert aan de VU op weerlegging van de Darwinistische verklaring van het ontstaan van sexuele voortplanting 4 Feb 2013 (dit is het blog dat melding maakte van het proefschrift van Joris van Rossum) daarna volgen nog een aantal blogs over het onderwerp.

Van Rossum redux in Reformatorisch Dagblad. Gastbijdrage Gerdien de Jong

Het Reformatorisch Dagblad heeft ter gelegenheid van de eerste verjaardag van de promotie van Joris van Rossum aan de VU een interview met professor Ronald Meester. Ik mocht wat opmerkingen maken over dat proefschrift.

Het interview met Meester*): Prof. Meester: Evolutie vaak ideologie (Reformatorisch Dagblad 18 Dec 2013)

Volledige reactie Gerdien de Jong naar aanleiding van interview prof. Meester
(Reformatorisch Dagblad 18 Dec 2013)

Voor de liefhebber, maar nieuws  biedt het niet.

Gerdien de Jong.

Vorige blogs

• Debat tussen Cor Zonneveld en Joris van Rossum in Felix Merites 30 Mei 2013 (gastbijdrage Gerdien de Jong)
• Het verwerpen van natuurlijke selectie in seksuele soorten heeft absurde consequenties. Contra Joris van Rossum 28 Feb 2013
• Voor- en nadelen van sex 21 Feb 2013
• Van Rossums Rode Haring 20 Feb 2013 (gastbijdrage Arno Wouters)
• God, sex en evolutie  18 Feb 2013
• Creationisten juichen te vroeg over proefschrift Joris van Rossum 11 Feb 2013
• Joris van Rossum promoveert aan de VU op weerlegging van de Darwinistische verklaring van het ontstaan van sex 4 Feb 2013

*) Het meeste recente boek van Ronald Meester:

Ronald Meester (2014) Arrogant. waarom wetenschappers vaak minder weten dan ze denken, Ankh-Hermes B.V., Uitgeverij, 15 jan. 2014 - 256 pagina's

Postscript 25 juli 2015

The Evolution of Sex Determination
Leo W. Beukeboom & Nicolas Perrin
Oxford University Press
ISBN 9780199857148
Hardcover, 240 pagina’s, 69 euro

 

In een inteview met de Groninger evolutionair geneticus Leo Beukeboom in BioNieuws 30 aug 2014:

‘Waarom seks bestaat is inderdaad nog steeds een mysterie. Het is in ieder geval heel makkelijk om alle kosten van seks te benoemen, terwijl dat voor de baten veel lastiger is. Er zijn de kosten van de meiose zelf, omdat het aantal chromosomen dat wordt doorgegeven halveert. Het maken van bloemen of geslachtsorganen is ook kostbaar en dan zijn er natuurlijk de tweevoudige kosten van alle nutteloze mannetjes.’

Dit betekent volgens hem niet dat het oorspronkelijk ontstaan van seks onverklaarbaar is. ‘Seks is al heel vroeg in de evolutie ontstaan en de geslachtscellen zijn heel lang min of meer gelijkwaardig of isogaam geweest. Zo’n systeem is niet zo kostbaar en waarschijnlijk ontstaan om genetische reparatie mogelijk te maken. Het is lastiger te verklaren waarom niet meer soorten seks weer zijn kwijtgeraakt en waarom er zo vaak ongelijke geslachtscellen zijn ontstaan. Per definitie zijn grote geslachtscellen vrouwelijk en kleine mannelijk. Het bestaan van mannetjes en vrouwtjes is pas laat uitgevonden, miljoenen jaren later dan het hebben van seks. Slechts weinig mensen realiseren zich dat’, aldus Beukeboom.

Ecohumanisme. Gastbijdrage Floris van den Berg

Ecohumanisme

Dieren, toekomstige generaties en milieu

Dr. Floris van den Berg

gastbijdrage

Humanisme is een dynamische levens- en wereldbeschouwing. Als geen andere ideologie is het humanisme in staat te reflecteren op en te reageren op veranderende situaties en nieuwe uitdagingen. In theorie althans, want tot op heden heeft het humanisme, noch in theorie, noch in de praktijk, significant bijgedragen aan het belangrijkste probleem waar de mensheid de afgelopen decennia mee geconfronteerd wordt: de ecologische crisis [1]. 

 

Daarnaast lijkt het erop of het humanisme hardnekkig antropocentrisch is. Waar in de ethiek er sinds de jaren zeventig min of meer consensus is bereikt dat antropocentrisme een niet te rechtvaardigen vorm van discriminatie is (speciecisme genaamd) [2],  blijft de centrale focus van het humanisme de mens [3]. En dan met name de (westerse) mens anno nu. Niet de mens over 50 of 100 jaar. Of de niet-westerse mens (HIVOS houdt zich weliswaar bezig met ontwikkelingshulp, maar de meeste humanistische publicaties, voordrachten, artikelen gaan over problemen en vraagstukken van mensen hier en nu). Humanisme is een bundeling van emancipatiebewegingen. Het organiseert (of organiseerde) de emancipatie van velen die onderdrukt en/of achtergesteld worden: vrouwen, homoseksuelen, afvalligen, vrijdenkers, dissidenten, klokkenluiders [4]. Humanisme is een pleitbezorgers van individuele vrijheid en autonomie [5]. Ook biedt het georganiseerd humanisme mogelijkheden voor het bouwen van gemeenschapsbanden, zoals lokale humanistische groepen. Humanisme is ook een wetenschappelijk wereldbeeld [6]. Ik juich al deze facetten van harte toe. In Nederland zijn veel van de punten uit de humanistische emancipatie-agenda gerealiseerd. Nederland is een humanistische utopie. Veel beter dan in Nederland zal het niet worden. Nederland anno nu is een unicum in de wereld, zowel historisch als geografisch. Ik vrees echter dat Nederland een anomalie in de geschiedenis is. Nergens is er zoveel positieve en negatieve vrijheid: er mag veel en er kan veel. Er is een grote welvaart, een niet al te grote welvaartskloof, een verzorgingsstaat, mogelijkheden voor culturele en sportieve ontplooiing en recreatie. Abortus, euthanasie, het homohuwelijk, vrijheid van expressie, het is allemaal goed geregeld in dit land. De mensenrechten worden gerespecteerd. En Nederland draagt (soms) een steentje bij aan het bevorderen van mensenrechten wereldwijd.

Echter, wanneer we de cirkel van de moraal uitbreiden en alle wezens die het vermogen tot lijden (sentientisme) hebben erbij betrekken, dan verbleekt het fraaie plaatje van Nederland als utopie. Er leven namelijk honderden miljoenen dieren onder erbarmelijke omstandigheden die stuk voor stuk worden gedood. En dat terwijl voor een gezond (en smakelijk) dieet dierlijke producten overbodig zijn [7]. Waarom beperken humanisten over het algemeen de morele cirkel tot alleen mensen? Ik ga deze vraag naar de verklaring van dit moreel te kort niet proberen te beantwoorden [8]. Ik zal betogen dat het veel logischer is de cirkel van de moreel zoveel mogelijk uit te dijen en de blinde vlekken in onze moraal en politiek-sociaal-economisch systeem proberen op te lossen.

Een logisch criterium om te kijken tot hoever de cirkel van de moraal uitgedijd kan worden is het zogenaamde lijden-axioma. Het zijn de drie woorden die Jeremy Bentham [9] in een voetnoot schreef en die de hele geschiedenis van de filosofie, en de mens, in een ander daglicht plaatst: ‘Can they suffer?’ Het uitbreiden van de morele cirkel met alle wezens die pijn en plezier kunnen ervaren wordt sentientisme genoemd. Humanisme zelf heeft bijgedragen aan het uitdijen van de cirkel van de moraal. Maar er zit een maximum aan die uitdijing. Tenminste wanneer het basisaxioma van het humanisme – de mens centraal – niet ter discussie staat. Het wel ter discussie stellen van het basale uitgangspunt van het humanisme is een enorme uitdaging voor het humanisme. Het is zoiets als een grondwetswijziging. Maar het kan! Humanisme is een door mensen gemaakte ideologie die open staat voor vernieuwing op basis van rationele argumenten. Het is ook niet zo dat het oude paradigma overboord wordt gezet; het oude paradigma wordt ingesloten en uitgebreid. Ik wil betogen dat humanisme adaptief is en dat een logische respons op de grote vragen van deze tijd leiden tot ecohumanisme.

De vraag die opgeworpen kan worden is: waarom niet een nieuwe ideologie starten los van het humanisme? Je zou het bijvoorbeeld sentientisme kunnen noemen? De reden hiervoor is dat het humanisme 1) een zeer belangrijke en coherente ideologie en wereldbeschouwing is en 2) dat humanisme een open, adaptieve ideologie is die op basis van goede argumenten veranderen kan, en 3) dat er wereldwijd een groot netwerk van humanistische organisaties is. Het is daarom logisch het humanisme uit te breiden. 

 

In Nederland heeft zich in 2006 een unicum in de geschiedenis van de mensheid voor gedaan. In dat jaar namen Marianne Thieme en Esther Ouwehand plaats in de het parlement namens de Partij voor de Dieren. Voor het eerst in de geschiedenis van de mensheid wordt er politieke stem gegeven aan dieren [10]. De Thieme en Ouwehand zijn volksvertegenwoordigers, en namens degenen die op hen gestemd hebben, behartigen zij de belangen van onmondige dieren. Alle andere politieke partijen komen primair op voor bepaalde belangengroepen in de samenleving: de SP voor de onderklasse, de PvdA voor de werknemers, het CDA voor de (liberale) christen, de SGP voor de Refo’s, de VVD voor de werkgevers, de PVV voor de autochtone Nederlanders [11],  etcetera. De PvdDieren is radicaal anders: het uitgangspunt van deze partij is het geven van een stem aan onmondigen. Op het eerste gezicht klinkt het vreemd om een politieke stem te geven aan onmondigen. Maar niemand vindt het vreemd dat er rekening wordt gehouden met baby’s, kinderen, geestelijk gehandicapten, comapatiënten. In onze samenleving houden wij rekening met mensen die niet voor zichzelf op kunnen komen. Datzelfde kan ook voor dieren. En dat is precies wat de Partij voor de Dieren doet. Het georganiseerde humanisme heeft geen duidelijke politieke kleur, al komen alleen de seculiere partijen in aanmerking voor een humanistische keuze. Echter, wanneer in overweging wordt genomen hoe ernstig de onderdrukking van dieren in Nederland thans is, en de ecologische problemen, dan is er maar één politieke partij die daar serieus werk van maakt. Een logisch doordacht humanisme leidt tot sentientisme, leidt tot ecohumanisme, leidt tot de Partij voor de Dieren, leidt tot biologische landbouw, leidt tot veganisme [12]. Dat is althans de conclusie van wat ik in dit artikel wil betogen.

Er zijn twee vormen van ecohumanisme mogelijk. Enerzijds het sentientistische ecohumanisme dat morele waarde toekend aan wezens die kunnen lijden. Anderzijds het antropocentrische ecohumanisme, uitgebreid met toekomstige generaties. Deze laatste interpretatie kan wellicht op de breedste steun rekenen, maar het logisch doordenken van deze positie komt ook bij conclusies uit die misschien niet voorzien waren.

Er zijn aanknopingspunten voor ecohumanisme te vinden in het werk van humanistische filosofen. Bijvoorbeeld in de filosofie van Paul Kurtz in zijn boek The Courage to Become. The virtues of Humanism (1997). Kurtz schrijft hierin:

What do we owe to prosperity, to future generations yet unborn, and to humanity as a whole? (p. 115).

Kurtz beantwoordt zijn retorische vraag zelf:

We ought to care for the future of the human species, including future generations still unborn and the planetary environment, which they will inherit. […] we have an extended obligation to the community of all human beings, past, present, and future. (110)

Kurtz formuleert twee ethische principes. Ten eerste: ‘Do nothing that would endanger the very survival of future generations of the human species and their habitat.’ En ten tweede: ‘We should use what we need rationally and avoid wasting nonrenewable resources.’ (p. 121). Hoewel Kurtz dus uitgaat van antropocentrisme breidt hij de morele cirkel uit naar toekomstige generaties. En, en dat is frappant, ook naar voorgaande generaties. Kurtz is van mening dat mensen ook morele plichten hebben naar voorgaande generaties, zoals het zorgen voor in tact houden en doorgeven van het cultureel erfgoed. De vraag is wat houdt het precies in: ‘we ought to care for the future of the human species, […] and the planetary environment’? Het is lovenswaardig dat Kurtz dit noemt, maar het is te vaag gedefinieerd om inhoud te krijgen. Maar toch kan hieruit wel geconcludeerd worden dat Kurtz geen voorstander is van een ongebreidelde uitbuiting van de natuur en een toenemende mate van vervuiling en milieuproblemen. Ook schrijft Kurtz, zij het wat omfloerst, over dierethiek:

[…] humans are […] capable of extending the range of moral concern to animals within their own circle and to express care, love, and affection for their dogs, cats, cows, sheep and horses. We express a complex set of attitudes and motives to animals. Some people are vegetarian and will not kill or eat animals. Many feel strongly about defending animal rights. Thus our, relationship to other animal species is ambivalent: we can demonstrate hate and fear or love and affection.’ (p. 99).

In de Lage Landen zijn er bij Paul Cliteur (dierenrechten) en Etienne Vermeersch (milieu) aanknopingspunten te vinden voor eco-humanisme. Echter, zowel Cliteur als Vermeersch zijn terughoudend om het etiket humanisme te gebruiken als overkoepelende ideologie. Cliteur gebruikt ‘vrijdenken’ en ‘secularisme’ als centrale termen. Cliteur is voorzitter van het Humanistisch Verbond geweest en publiceerde ook het boek Humanistische filosofie, dus het lijkt niet vergezocht om hem bij het (eco)humanisme te betrekken. Vermeersch schuwt het begrip atheïsme niet, daarnaast is hij een pleitbezorger voor scepticisme, maar humanisme is niet een door hem gebezigd begrip. In Een zoektocht naar harmonie waarin Dirk Verhofstadt Paul Cliteur interviewt komt het hoofdstuk ‘Uitbreiding van de morele kring’ voor waarin Cliteur ook aandacht aan dieren besteedt. Cliteur stipt de noodzaak tot uitbreiding van de morele cirkel met dieren wel aan, en hij heeft er ook over geschreven in zijn boek Darwin, dier en recht, en hij geeft publiekelijk zijn steun aan de Partij voor de Dieren en Bont voor Dieren, maar in zijn hoofdwerken besteedt hij er weinig aandacht aan. Etienne Vermeersch is een pionier op het gebied van de milieufilosofie met zijn boek De ogen van de Panda waarin hij pleit voor een andere, duurzamer, omgang met de natuur. Vermeersch is een van de weinige denkers die ook aandacht besteedt aan populatie-ethiek als groot vraagstuk voor de mensheid. Vermeersch en Verhofstadt beginnen het hoofdstuk ‘De mens, flora en fauna’ met een veelzeggend citaat van Arthur Schopenhauer: ‘Wie wreed is tegenover dieren, kan geen goed mens zijn.’ Toch werkt Vermeersch zijn visie op milieu en dieren niet uit tot een coherent geheel. Zodoende vormen Cliteur en Vermeersch bouwstenen voor een ecohumanisme, dat naast milieu en dieren ook de traditionele thema’s van het humanisme omvat als secularisme, democratie, zelfbeschikking, een wetenschappelijke houding en wereldbeeld. Het doel is om een zo coherent mogelijke en zo omvattende mogelijke universele ideologie te creëren die dynamisch genoeg is om nieuwe problemen het hoofd te bieden en die, binnen het moreel raamwerk, ruimte biedt aan pluralisme.

Excursie naar Rusland

In de zomer van 2011 doceerde ik op de Summer School van de Russian Humanist Organization [13] georganiseerd door Valerii Kuvakin [14], hoogleraar filosofie aan de Universiteit Moskou. De cursus vond plaats in de Humanist House, een datsja op twee uur rijden van Moskou. Er waren ongeveer 25 studenten variërend in leeftijd tussen de 20 en de 40. Ze kwam uit uiteenlopende hoeken van het voormalige Sovjet imperium, van Siberië, Hongarije, Tajikstan, tot Kazachstan. Kuvakin had mij gevraagd om twee weken dagelijks twee uur college te geven over humanisme. Ik had aangekondigd dat ik mijn BA cursus ‘De Microscoop en de olifant. Inleiding wetenschapsfilosofie en (milieu)ethiek’ die ik aan de Universiteit Utrecht geef, in beknopte vorm zou kunnen geven en dat ik zou focussen op ecohumanisme. In mijn eerste college maakte ik een opmerking over homoseksualiteit. Dit bleek een heet hangijzer te zijn omgeven door taboes – taboes die ik niet kende, niet voelde en niet wilde kennen. Een gevolg was dat twee weken lang het onderwerp homoseksualiteit steeds terug kwam. Ik stelde dat de sociale acceptatie van homoseksualiteit noodzakelijk deel uitmaakt van humanisme. Humanisme betekent automatisch morele, culturele, sociale en juridische acceptatie en gelijkberechtiging van homoseksualiteit. Dit bleek een stap te ver voor veel van de cursisten. Ik kreeg vreemde vragen als: ‘Heb jij homoseksuele vrienden? Heb jij homoseksuele collega’s? Nemen die homoseksuele collega’s hun partner mee naar feesten? Ben je niet bang om homo’s een hand te geven?’ Het homohuwelijk was al behoorlijk taboe, maar het idee dat een homo of lesbisch stel een kind zou kunnen adopteren was totaal ondenkbaar. Een van de cursisten, een vrouw uit Siberië wier man een politiecommandant is, merkte op dat zij het kon begrijpen dat homo’s op straat gemolesteerd worden! Ik ben erg voor dialoog, maar er zijn grenzen. Gelukkig verliep de conversatie via een tolk zodat er wat distantie kon ontstaan. Bij mijn laatste college vroeg de vrouw uit Siberië: ‘Maar stel nu dat jouw beide zoons homoseksueel zouden zijn, wat zou je daar van vinden?’ Ik antwoordde, natuurlijk, dat de seksuele oriëntatie van mijn zoons voor mij irrelevant is, het gaat er mij om dat ik hoop dat ze zich kunnen ontplooien, dat ze gelukkig zijn, en dat ze anderen geen schade berokkenen met wat ze ook maar kiezen om te doen. De culturele en morele kloof behelsde niet alleen homoseksualiteit, maar ook feminisme en vegetarisme. Dat ik als man, en als docent, mee zou helpen met de afwas en andere huishoudelijke taken, was volkomen onverwacht. ‘Je bent een engel!’ zeiden de dames steeds. Ik riposteerde echter dat ik probeerde mijn deel van de taken te doen. Dat taken eerlijk verdeeld behoren te zijn. Ik voelde mij als een alien waaraan allerlei vragen gesteld kunnen worden om te zien hoe anders het is daar ver in het universum, in Nederland (buiten de bijbelbelt en koranenclaves althans). Dat ik parttime werk, en mijn vriendin voltijd. Dat ik het merendeel van de huishoudelijke taken doe, inclusief boodschappen doen, de was en koken. Dat ik roze T-shirts droeg deed hun denken dat ik homo was. Maar er was meer: dat ik geen vlees at. Ze wisten wat het woord vegetariër betekent, maar een vegetariër – sterker nog, een veganist – en dan ook nog man! - dat hadden ze nog nooit mee gemaakt. En dat ik ook nog elke ochtend hardliep dat was niet te rijmen met het idee dat ik geen dierlijke producten eet.

De moraal van bovenstaande (waargebeurde) parabel is dat in Nederland in humanistische kringen de acceptatie van homoseksualiteit de norm is. De emancipatie van homoseksualiteit is in Nederland behoorlijk geslaagd, zeker in geografisch en historisch perspectief, maar nog niet geheel voltooid en waakzaamheid blijft vereist, zeker met zo’n misdadige paus die de heksenjacht op homo’s in Afrika steunt! (De (Nederlandse) humanisten zouden er goed aan doen de katholieke kerk strenger te veroordelen en te bestrijden, en niet alleen ten behoeve van homoseksuelen). Ook qua emancipatie van vrouwen is Nederland welhaast een utopie. In Nederland is een kokende en stofzuigende man geen vreemd verschijnsel meer.

Echter, wanneer het gaat om vegetarisme, zijn we in Nederland niet veel anders dan de Russen. Inderdaad er zijn iets meer mogelijkheden om vegetarisch en zelfs veganistisch te eten en er zijn vegetariërs in Nederland, maar het aantal vegetariërs, laat staan veganisten, is zeer beperkt, ook onder humanisten.

De pointe die ik met deze parabel wil maken is dat net als vrouwenemancipatie en de sociale acceptatie van homoseksuelen (om precies te zijn holebis [15] noodzakelijk deel uitmaken, zo zou veganisme en biologische voeding (dat laatste moet ik nog betogen) deel uitmaken van humanisme. Mijn Russische cursisten noemden zich graag humanist (althans in deze veilige setting), maar hadden veel moeite met mijn stelling dat de acceptatie van homoseksualiteit ook bij humanisme hoort. Net zomin als het onderhandelbaar is om je humanist te noemen en niet homoseksualiteit te accepteren, zo is het ook niet onderhandelbaar om je humanist te noemen en tegelijkertijd deel te hebben aan het uitbuiten en doden van dieren. Een praktisch probleem met deze stelling is dat het overgrote deel van de humanisten, inclusief de grote namen van heden en verleden, opeens geen humanist meer zijn… Een ontsnappingsclausule zou zijn om te zeggen: ze zijn wel humanisten, maar geen ecohumanisten. Echter, mijn stelling is dat een consequent doordacht humanisme uitkomt bij ecohumanisme, het is alleen vervelend dat er voor ecohumanisme een heel direct offer wordt geëist, namelijk een verandering van spijzen. De acceptatie van homoseksualiteit vergt niet direct een persoonlijk offer. Het accepteren en ondersteunen van mensenrechten evenmin. Veganisme is van een heel andere orde, het heeft te maken met hoe je je leven leidt, elke dag: hoe je boodschappen doet, wat je kookt, wat je bestelt in een restaurant, en in welk restaurant. Veganisme is een moreel dieet.

Het voortouw voor humanisten?

We leven ten tijde van een ecologische crisis, alhoewel die voor ons grotendeels onzichtbaar is: denk aan klimaatverandering, overbevissing, ontbossing, verlies aan biodiversiteit, vervuiling, bevolkingsgroei. Milieusocioloog Egbert Tellegen bijvoorbeeld heeft in zijn boek Groene Herfst een overzicht gemaakt van de maatregelen die in Nederland de afgelopen decennia genomen zijn om om te gaan met de ecologische crisis. De conclusie van Tellegen is dat hoewel er op kleine schaal vooruitgang is geboekt, dat de problemen op wereldschaal alleen maar toenemen. Het is twee stappen de goede kant op (richting duurzaamheid) en drie stappen achteruit, richting ecologische crisis. De financiële crisis waar in de media veel aandacht aan wordt besteed is geen crisis. Het kapitalistische financiële systeem is juist deel van de het probleem. De zogenaamde financiële crisis biedt mogelijkheden om het economische paradigma van oneindige groei gebaseerd op het exploiteren van het natuurlijk kapitaal te overdenken en te veranderen.

We moeten naar een nieuw paradigma, dat van een duurzame steady state economie [16]. En dat geldt niet alleen voor humanisten, maar voor alle ‘Earthlings’. Humanisten zullen hun blikveld moeten verbreden en prioriteiten stellen. De ecologische crisis heeft absolute prioriteit: zonder een leefbare planeet vallen alle nobele humanistische doelen aan duigen. Humanisten moeten zich daarom bezig houden met (voor hen) nieuwe onderwerpen als milieu, biologische landbouw, afschaffing bio-industrie, ecologische voetafdruk, populatie-ethiek, biodiversiteit en het beheren (en verdelen) van het natuurlijk kapitaal. Humanisme is, zoals gezegd, een verkoepelende levens- en wereldbeschouwing waarin zoveel mogelijk coherente andere noties [17] in zitten. Het streven is naar een zo coherent, ethisch en rationeel mogelijk wereldbeeld en dat vervolgens humanisme te noemen.

Een groot probleem is dat wij (in het westen) moeten inzien dat er een grote ecologische crisis is, die wij niet of nauwelijks aan den lijve ondervinden [18]. Het is psychologisch erg moeilijk om een stap terug te doen en fundamenteel te veranderen omdat de ratio dat ingeeft. We moeten durven krimpen. We moeten durven veranderen, van het economisch systeem, het politiek systeem om dieren en toekomstige generaties een stem te geven, voedsel tot het onderwijs. We moeten durven consuminderen en onze ecologische voetafdruk . Niet alleen voor onszelf, maar vooral voor de mensen die na ons komen. En voor al de wezens die wij uitbuiten. De oplossing van de echte, de ecologisch crisis is een nieuwe houding ten opzichte van de natuur en dieren. We moeten onszelf hervinden. We moeten onszelf bevrijden uit een systeem dat destructief is – maar waarvan wij op korte termijn de vruchten plukken. Weg met de intensieve landbouw [19]. Weg met de intensieve veehouderij. Weg met consumentisme [20]. Weg met marketing. Weg met de fossiele brandstoffen. Op naar organische permacultuur [21]. Op naar een duurzame samenleving. Op naar een ‘postcarbon’ samenleving. Het blind staren op de financieel economische crisis en het blijven streven naar economisch groei en uitbuiting van het natuurlijk kapitaal is moord op de toekomst. Wij beslissen over de levens van hen die na ons komen. Wij beslissen over het lot van de honderden miljoenen dieren die onder erbarmelijke omstandigheden leven en die wij doden voor nop. We moeten weg van de dictatuur van het streven naar efficiëntie – dat is de motor van de uitbuiting van mensen, dieren en milieu. We moeten veranderen naar een duurzame samenleving. Nu. Vandaag. Laten humanisten daarin het voortouw nemen.

Literatuur

• Bentham, Jeremy, Principles of Morals and Legislation, 1823.
• Berg, Floris van den Berg, Humanism. [chart], Utrecht, 2012.
• Berg, Floris van den, Filosofie voor een betere wereld, 2009.
• Berg, Floris van den, Harming Others. Universal Subjectivism and the Expanding Moral Circle, 2011.
• Cave, Peter, Humanism. A Beginner’s Guide, One World, Oxford, 2009.
• Cliteur, Paul, Darwin, dier en recht
• Cliteur, Paul, Filosofie van de mensenrechten
• Cliteur, Paul, Humanistische filosofie
• Cooke, Bill, A Wealth of Insights. Humanist Thought since the Enlightenment
• Cooke, Bill, Dictionary of Atheism, Skepticism and Humanism
• Ecohumanism
• Eskens, Enno, Democratie voor dieren
• Foer, Jonathan, Eating Animals
• Fox, Michael Allen, Deep Vegetarianism
• Francione, Gary, Animals as Persons: Essays on the Abolition of Animal Exploitation, 2009.
• Garvey, James, The Ethics of Climate Change. Right and Wrong in a Warming World
• Gasenbeek, Bert; Winkelaar, Piet, Humanisme, 2009.
• Grayling, A.C., Towards the Light of Liberty
• Grey, Anthony, Quest for Justice. Towards Homosexuals Emancipation, 2011.
• Hamilton, Clive, Requiem for a Species
• Heinberg, Richard, Peak Everything
• Holmgren, David, Permaculture: Principles and Pathways Beyond Sustainability, 2002
• Israel, Jonathan, A Revolution of the Mind. Radical Enlightenment and the Intellectual Origins of Modern Democracy, 2011.
• Jackson, Tim, Prosperity without Growth
• Joy, Melanie, Why we love dogs, eat pigs, and wear cows
• Kurtz, Paul, Forbidden Fruit. The Ethics of Humanism
• Kurtz, Paul, The Courage to Become. The Virtues of Humanism
• Kuvakin, Valerii, In Search of our Humanity. Neither Paradise nor Hell
• Law, Stephen, Humanism. A very short introduction
• Leonard, Annie, The Story of Stuff. How Our obsession with stuff is trashing the planet, our communities, and our health – and a vision for change.
• Maning, Richard, Against the Grain. How Agriculture has Hijacked Civilization, 2004.
• McKibben, Bill, Deep Economy.
• McKibben, Bill, Eaarth
• Norman, Richard, Humanism
• Rodale, Maria Organic Manifesto. How Organic Food Can Heal Our Planet, Feed the Wold, and Keep us Save.
• Singer, Peter, Animal Liberation
• Singer, Peter, The Expanding Moral Circle
• Tellegen, Egbert, Groene Herfst
• Thieme, Marianne, De eeuw van het dier
• Tyler Miller, Living in the Environment
• Verdonk, Dirk-Jan, Het dierloze gerecht.
• Verhofstadt, Dirk, Pleidooi voor individualisme
• Vermeersch, Etienne, De ogen van panda. Een milieufilosofisch essay.
• Vermeersch, Etienne; Verhofstadt, Dirk, Een zoektocht naar waarheid. Dirk Verhofstadt In gesprek met Etienne Vermeersch

Noten 

 

1 Zie bijvoorbeeld een standaard handboek milieuwetenschappen waarin een overzicht van de toenemende ecologische crisis wordt gegeven, zoals Tyler Miller, Living in the Environment. Filosoof Clive Hamilton meent dat de klimaatverandering al zo vergevorderd is en dat er niet voldoende maatregelen genomen worden om een drastische degradatie in ecosystemen te voorkomen met alle gevolgen van dien, vandaar zijn boek Requiem for a species. Schrijver, journalist en milieuactivist Bill Mckibben is dezelfde mening toegedaan in het boek Eaarth.

2 Zie Peter Singer, Animal Liberation.

3 Zie deze (recente) inleidingen in humanisme: Gasenbeek, Cave, Law, Norm, Kurtz, What is secular humanism? De slogan van de Universiteit voor Humanistiek luidt: ‘De mooiste studie is de mens.’ En getuigt van uitgesproken antropocentrisme. Een standaardwerk van humamisme, J.P. van Praag, Grondslagen van humanisme uit 1978 is geheel antropocentristisch (hoewel het toch geschreven is na publicatie van Peter Singer’s Animal Liberation).

4 Zie Singer, The Expanding Circle; Grayling, Towards the Light of Liberty; Cliteur, Filosofie van de mensenrechten.

5 Zie Dirk Verhofstadt, Pleidooi voor individualisme.

6 Richard Dawkins speelt hier een belangrijke rol. In zijn boek The Magic of Reality legt hij aan kinderen het wetenschappelijke wereldbeeld en de wetenschappelijke methode uit.

7 Ter illustratie van een veganistisch kookboek: Isa Chandra Moskowitz, Vegan with a Vengance. Over 150 delicious cheap animal-free recipes, 2007.

8 Zie bijvoorbeeld de psycholoog Melanie Joy, Why We Love Dogs, Eat Pigs, and Wear Cows.

9 Jeremy Bentham, Introduction to the Principles of Morals and Legislation, second edition, 1823, chapter 17, footnote.

10 Zie Enno Eskens, Democratie voor dieren. Voorafgaande aan de politieke emancipatie van dieren, gingen tal van sociale organisaties en initiatieven zoals beschreven door: Dirk-Jan Verdonk, Het dierloze gerecht. Hierin ontbreken de humanisten en vrijdenkers. Het zou kunnen dat humanisten op persoonlijke gronden deze organisaties en deze beweging steunde, maar het is nooit deel geweest van waar humanisten en vrijdenkers zich mee bezig houden.

11 D66 past niet helemaal in het rijtje. Deze partij komt op voor méér democratie.

12 Ik ben me er ter degen van bewust dat veel humanisten ergens in (het begin van) deze opsomming afhaken. Ook wil ik erop wijzen dat de leden en sympathisanten van de Partij van de Dieren niet noodzakelijk humanisten zijn. Marianne Thieme is zelfs een Zevende Dag Adventist – een gruwel voor humanisten. Echter, Thieme is een aanhanger van een sterke vorm van secularisme en ze houdt haar religieuze opvatting privé. Er is geen enkele inmenging van religie en politiek merkbaar noch bij Thieme noch bij de Partij voor de Dieren. Ik streef naar een zo consequent mogelijk pakket aan normen en waarden en in harmonie met een wetenschappelijk wereldbeeld, zonder dissonanties en zonder blinde vlekken. De werkelijkheid is echter weerbarstig, maar dat geeft mij de ruimte om artikelen als deze te schrijven.

13 Dit is de Russische vestiging van Center for Inquiry Transnational, dat is opgericht door Paul Kurtz. Er zijn branches over de hele wereld. Het hoofdkwartier zit in Amherst, New York.

14 Valerii Kuvakin, In Search of our Humanity. Neither Paradise nor Hell, Prometheus Books, Amherst, NY, 2003.

15 Holebis staat voor: homo’s, lebiennes en biseksuelen. Transseksuelen en travestieten onderbreken nog in deze opsomming.

16 Zie Tim Jackson, Prosperity without Growth en Bill McKibben, Deep Economy.

17 Zoals liberalisme, individualisme (a la Verhofstadt), kosmopolitisme, veganisme, democratie.

18 In The Ethics of Climate Change somt filosoof James Garvey een aantal psychologische ontkenningsstrategieën die een barrière vormen voor het nemen van maatregelen en gedragsverandering. Frustrerend is bijvoorbeeld dat kennis (van de problemen) niet noodzakelijk leidt tot gedragsverandering; inderdaad, bijna iedereen heeft kennis van de behandeling van dieren in de bio-industrie, maar lang niet iedereen neemt de logische consequentie om af te zien van producten waarin geweld tegen dieren zit verdisconteerd.

19 Zie: Richard Manning, Against the Grain. How Agriculture has Hijacked Civilizaiton; Maria Rodale, Organic Manifesto. How Organic Food Can Heal Our Planet, Feed the Wold, and Keep us Save.

20 Zie Annie Leonard, The Story of Stuff. How Our obsession with stuff is trashing the planet, our communities, and our health – and a vision for change.

21 David Holmgren, Permaculture: Principles and Pathways Beyond Sustainability, 2002.

Dit artikel (exclusief literatuurlijst en noten) verscheen eerder in De Vrijdenker maart 2013. De Vrijdenker wordt uitgegeven door De Vrije Gedachte. Het artikel is in bewerkte versie ook opgenomen in zijn boek De vrolijke Veganist dat op dierendag zal verschijnen.

Dr.Floris van den Berg doceert (milieu)filosofie aan de Universiteit Utrecht. Hij streeft er naar om veganistisch te leven. Hij is tevens vice-voorzitter van vrijdenkersvereniging De Vrije Gedachte en directeur van de seculier humanistische denk tank Center for Inquiry Low Countries. Hij is ook lid van het Humanistisch Verbond. Zijn boek Philosophy for a Better World is inmiddels verschenen bij Prometheus Books (vertaling van Filosofie voor een betere wereld).