Een overheids theodicee: waarom de overheid niet ingreep bij Q-koorts

© Robin van Lonkhuijsen/ANP

„Waarom”, zei Brunninkhuis maandagmorgen aan het begin van de rechtszitting in Den Haag, waar 297 Q-koortspatiënten de staat aanklaagden wegens nalatigheid, „hoor ik wel dagelijks over weercodes geel op Terschelling? Over gevaarlijke stoffen, wateroverlast, gifwolken?” Maar waarom kon de Staat der Nederlanden hem en tienduizenden anderen dan niet beschermen tegen wat een gevaarlijke, invaliderende en zelfs dodelijke ziekte bleek te zijn?" [1]

Het verweer was: "dat de overheid en haar wetenschappelijk adviseurs destijds essentiële zaken over Q-koorts niet wisten. Sterker, de overheid dacht dingen te weten die achteraf onjuist bleken. Bijvoorbeeld dat de ziekte vooral kon worden opgelopen door mensen die direct met dieren in aanraking kwamen" [1]. Later bleek dat Q-koorts via de lucht van dier op mens overdraagbaar.

In totaal zijn voor zover bekend 74 mensen overleden aan de ziekte en bijna vijfhonderd mensen chronisch ziek geworden." [2]

En toen de overheid wel over de juiste kennis beschikte, zijn onmiddellijk maatregelen genomen (zoals het vaccineren van tienduizenden geiten, etc).

Samenvatting: we wisten het niet, en toen we het wel wisten hebben we onmiddellijk maatregelen genomen. Dus de Overheid valt niets te verwijten.

Overheids-theodicee

Ik noem dit een 'overheids-theodicee' omdat de landsadvocaten de Overheid verdedigen ten opzichte van de slachtoffers en nabestaanden. Bij een 'echte' theodicee verdedigen theologen God tegenover de slachtoffers [3]. Ze geven redenen waarom God niet ingreep. In eerste instantie is het moeilijk te begrijpen waarom God niet ingreep. Want hij is ALWETEND (hij wist alles, dus "ik wist het niet" zoals de Overheid aanvoerde is voor de Alwetende geen excuus); hij is ALGOED (Gij zult niet doden, etc); en hij is ALMACHTIG (dus hij had hoe dan ook –desnoods op een voor mensen niet-detecteerbare manier via het onbewuste– kunnen ingrijpen).

Een moreel-religieus mens (theodicee)

Wat is de verdediging van Gods advocaten? "Het kwaad is God niet aan te rekenen" [3]. En waarom? Het is een enorm lang en gecompliceerd betoog, maar de eindconclusie is dat Q-koorts een verrijking is voor de samenleving, zodat geitenhouders, (overlevende) patiënten (?), journalisten, advocaten, ministers en ambtenaren zich kunnen ontwikkelen tot volwaardig moreel-religieuze wezens. Keuzevrijheid en vrije wil zijn hierbij de sleutelwoorden. Dat er hierbij slachtoffers vallen is een neveneffect. God heeft mensen een vrije wil gegeven, verstand, (maar beperkte kennis) en een basaal moreel besef [4], en tenslotte voorziet hij in meer dan voldoende rampen om hun morele capaciteiten 'te oefenen'.

Mijn bezwaar: op deze manier worden medemensen als middel gebruikt om een hoger doel na te streven. En dat is onethisch, omdat je mensen nooit als middel, maar uitsluitend als doel mag behandelen (Kant).

De advocaten van God vergeten daarbij nog een 'klein' detail: je moet wel levend en gezond zijn om je te kunnen ontwikkelen tot een 'moreel-religieuze' persoon. De doden kunnen zich nu eenmaal niet ontwikkelen tot moreel-religieuze personen (Anne Frank). Wat voor de één een fout is, is de ander zijn dood. En die doden waren te voorzien. Immers, mensen zijn niet alwetend, en maken fouten, zelfs als ze een juiste moraal hadden, dus het is voorspelbaar dat er veel doden zullen vallen. Het meest fatale argument is dat het hele plan van morele ontwikkeling, hoe goed bedoeld en hoe sympathiek, principieel onuitvoerbaar is als IEDEREEN mee moet kunnen doen. Doden (de slachtoffers) kunnen nu eenmaal niets leren. Het lijkt een plan voor een beperkt aantal mensen. Niet voor iedereen. Wat heeft Nicole van den Hurk er van kunnen leren (ze is dood)? Wat heeft de dader (verkrachter) er van kunnen leren? (hij leed aan een ziekelijke stoornis van de geestelijke vermogens). Wat kunnen die miljoenen mensen met een lichamelijke of geestelijke ontwikkelingsstoornis überhaupt leren? [4], [8], [9].

Er kleeft nog een verontrustend bezwaar aan deze theodicee: iets wat we niet van de overheid zouden accepteren, nl. ze had de kennis, ze had de macht en de juiste morele waarden, maar ze deed niets, zouden we wél van God accepteren? God is minder dan de Overheid? We stellen hogere eisen aan de Overheid dan aan God? En hogere eisen aan een gewoon mens dan aan God? [5]. Waarom doen theodicee-theologen dat toch? 

De enige uitweg: omdat God imaginair is, kan hij niet handelen. Hij moet echt bestaan om te kunnen handelen [5]. We stellen eisen aan de overheid omdat ze bestaat, onze morele waarden deelt en de kennis en de macht heeft om in te grijpen.
Moderne theologen [6] hebben er geen moeite meer mee om te erkennen dat God imaginair is. Vroeger dachten ze dat God écht bestond en écht ingreep [7]. Het zou wel zo duidelijk en zo eerlijk zijn als moderne theologen gewoon zouden erkennen dat een imaginaire God niet kan handelen, niet kan ingrijpen. 

Vorige blogs over dit onderwerp

• De Alwetende, Almachtige, Algoede en de vrijheid en verantwoordelijkheid van de mens, 10 nov 16
• De Alomtegenwoordige, Alwetende, Almachtige, Algoede hoeft niets te doen, 7 nov 16
• God en het mysterie van de 147 onopgeloste moorden, 2 nov 16
• Kijkt een filosoof wel eens uit het raam? 31 okt 16

Noten

1. Overheid greep ‘veel te laat’ in tegen Q-koorts nrc 17 oktober 2016 
2. Q-koortspatiënten verwijten Staat nalatigheid, NOS 17 okt 2016
3. Een moreel-religieus mens (theodicee) zondag 20 november 2016. Merk op dat de AAAA-God uit het verhaal is verdwenen, maar de AAAA-God is het vertrekpunt van iedere theodicee. Dus die denken we erbij.
4. verstandelijk gehandicapten (bijv.: 'Downers') en mensen met lichamelijke stoornissen zoals verlamming, (erfelijke) progressieve spierziektes, locked-in- en coma patiënten, en mensen met een psychische of psychiatrische stoornis (zoals Autism Spectrum Disorders) kunnen niet (ethisch) handelen. "More than 3.5 million Americans live with an autism spectrum disorder" (Autism society), wereldwijd een veelvoud daarvan. Wat is hun taak in het Grote Plan voor morele ontwikkeling?
5. Een moreel mens, is niet een mens die ethische multiple-choice vragen juist kan beantwoorden, maar handelt naar zijn kennis en inzichten. Peter Singer (1997) The Drowning Child and the Expanding Circle, New Internationalist, April, 1997. Zijn betoog vertrekt van de algemeen geaccepteerde morele waarde dat je een kind dat dreigt te verdrinken redt. Dat is een ingreep.
6. Janneke Stegeman, Theoloog van het jaar, vertelde dat de God van het Oude Testament een nationalistische God was, hij stond aan de kant van het volk Israël, en hielp de vijanden van Israël te verslaan. Vermoedelijk kun je zoiets alleen zeggen als God een door mensen bedacht idee is.
7. In de Bijbel greep God nog echt in: de zondvloed, de 7 plagen in Egypte, de bevrijding uit Egypte, hij zond zijn eniggeboren zoon naar de aarde, etc. Sommige gelovigen denken dat God nog steeds ingrijpt (Lourdes).
8. Die miljoenen zijn geen overdrijving: "Geneva, 4 October— One in four people in the world will be affected by mental or neurological disorders at some point in their lives. Around 450 million people currently suffer from such conditions, placing mental disorders among the leading causes of ill-health and disability worldwide." WHO rapport 2001 [22 nov 16] 
9. Els Borst was vermoord door een man die volgens de rechtbank een geestelijke stoornis had en werd volledig ontoerekeningsvatbaar verklaard en kreeg tbs. Zo iemand is niet in staat tot 'moreel-religieuze' ontwikkeling. [22 nov 16]

Bestaat de ethische consument en producent? De fairphone als testcase

Bestaat de ethische consument? Bestaat de ethische ondernemer? Een blog over een actueel thema naar aanleiding van de Tegenlicht uitzending over de Fairphone oprichter Bas van Abel.

Bas van Abel

Het thema ethisch consumeren is actueel: Ploumen wil met Turkse minister kinderarbeid uitbannen (gaat over kleding).

Wat is een ethisch geproduceerd product? Fairphone wijst 4 aspecten aan:

1. long-lasting design: ontworpen om makkelijk gerepareerd te kunnen worden door de gebruiker; onderdelen online te bestellen
2. fair materials: gebruik conflict-vrije mineralen, vrij van kinderarbeid, niet schadelijk voor mens en milieu (vooral Afrika)
3. good working conditions: verbeter de arbeidsomstandigheden in de fabrieken in China waar de telefoon in elkaar gezet wordt
4. reuse and recycling: oude telefoons inzamelen en zoveel mogelijk de materialen (goud, zilver, ijzer en koper) recyclen

De Fairphone is de enige smartphoneproducent die een start heeft gemaakt met het in de praktijk brengen van deze 4 punten. In 2014 kwam het eerste model uit. Dit jaar het tweede model dat nog beter voldoet aan de 4 eisen. Petje af voor Bas van Abel die het lef heeft een telefoon helemaal opnieuw te ontwerpen inclusief de hele keten van mijnbouw in Afrika tot assemblage in China. Een ethische ondernemer. Ik heb diep respect voor deze man. Vergelijk soortgelijke producten: fairtrade chocola en fairtrade koffie. Aangezien de fairphone tot nu toe de enige duurzame telefoon is, is dit de enige keuze voor de ethische consument. De rest is allemaal onethisch. By default.

Consumentenbond

Heeft het idee van de ethische smartphone algemeen ingang gevonden? In ieder geval niet bij een organisatie die 'consumentenbelangen' behartigt, nl. de Consumentenbond. 

pagina's uit blad Consumentenbond We lezen in het laatste nummer (november 2016) een interview met Wouter Rensink die verantwoordelijk is voor het testen van smartphones. Hij blijkt een smartphone-gekkie die "midden in de nacht naar Keulen rijdt om daar in te rij te staan voor een iPhone met vingerafdrukscanner" (1). "Rensink selecteert de waarden die we in Nederland belangrijk vinden, zoals verkrijgbaarheid en prijs" en "hoe de telefoon in de hand ligt". Echt waar: het staat er! Is dat belangrijker dan hoe het ding geproduceerd wordt? In welke tijd leeft Rensink? Marleen Bekker in de Consumentengidsokt 2016 als trotse eigenaresse van een Fairphone1 Weet Rensink niet van de Fairphone? Absoluut wel! In het oktober nummer staat een Test van mobiele telefoons met o.a. een interview met Marleen Bekker die een twee jaar oude fairphone heeft (2). Rensink weet dus van het bestaan. Op de pagina ernaast zijn maar liefst 30 (dertig!) telefoons getest, maar géén fairphone! Waarom niet? Welke testcriteria gebruikt de consumentenbond? Deze: richtprijs, mogelijkheden, gebruikersvriendelijkheid, bellen en sms-en, foto's, videos, internet, email, muziek, opslagruimte, schermgrootte. Een hele hoop, maar nergens is er iets zichtbaar van de 4 criteria van ethisch ondernemingschap.  Conclusie: de consumentenbond bevordert en is medeplichtig aan kinderarbeid, slechte arbeidsomstandigheden, grondstoffenverspilling en milieuverontreiniging door ethische criteria uit te sluiten. Zij is medeplichtig omdat zij op de hoogte is, maar zij negeert het ethische aspect. Derde partij Ik besefte dat er behalve consumenten en producenten een derde partij is: de directe en indirecte werknemers van het bedrijf dat een consumentenprodukt produceert. Het is niet alleen een zaak tussen consument en producent. De werknemers en het milieu zijn de derde (en vierde?) partij. Die moeten zichtbaar worden in consumententesten. Consumenten moeten het kunnen zien. Fairphone is kansloos met de gekozen testcriteria van de Consumentenbond. Als je de 4 duuraamheidscriteria neemt, vallen alle andere [3] telefoons door de mand, en komen onderaan op de lijst staan! De iPhone van Apple is berucht in dat opzicht [4]. Fairphone is een ideaal Fairphone is niet een kwestie van wel/niet fair. Het is geen zwart-wit zaak. "Een honderd procent eerlijke telefoon maken is onmogelijk, daarom moet je juist transparant zijn en de discussie op gang houden" zegt Bas van Abel. De Fairphone 2 is een aantal stappen dichter bij het ideaal dan de Fairphone 1. Uit de Tegenlicht uitzending De eerlijke onderneming van zondag 23 oktober blijkt dat Bas van Abel door de groei van zijn bedrijf (nu een omzet van twintig miljoen!) steeds meer verstrikt raakt in het gangbare economische systeem en verplichtingen aan zijn klanten. Hij maakte een burn-out mee, en een belangrijke medewerkster verliet het bedrijf vanwege compromissen die het bedrijf maakte.  Ik hoop dat het goed gaat met Bas en Fairphone en dat hij zoveel mogelijk trouw blijft aan zijn fairtrade idealen. En dat Fairphone3 nog beter voldoet aan het ideaal. En dat de Fairphone andere fabrikanten inspireert tot het 'fairer' maken van hun telefoon.   Dankwoord Met dank aan Elizabeth ter Meulen die ons vlak voor het moment we een smartphone wilden kopen attent maakte op het bestaan van de fairphone! Noten uh? gaat hij zijn eigen vingerafdrukken scannen? Is dat een belangrijk criterium? Waar zijn de ethische normen en waarden? Marleen Bekker: "Het is geen geweldige telefoon". Dat staat als eerste zin in het interview! De Fairphone 2 is al op de markt maar de Consumentenbond publiceert een interview met iemand die een Fairphone 1 heeft. Is dat eerlijk? Een interview met een Fairphone2 gebruiker zou eerlijker zijn geweest. Ik heb ondertussen contact gehad met Marleen en zij bevestigt dat zij juist geciteerd is. Heel erg jammer dat een fairphone enthousiast van het eerste uur met zo'n openingszin wordt geciteerd. Dat is beslist geen reclame! Zij klaagt erover dat de nieuwe fairphone2 500 euro kost. Maar een telefoon van Apple of Samsung kost al gauw 800 tot 900 euro! In de test zijn 17 van de 30 modellen duurder dan 500 euro. Dus als U toch een groot bedrag uitgeeft aan een nieuwe telefoon koop dan in ieder geval een ethische. Achteraf gezien is 325 euro voor FP1 een veel te laag bedrag, daar kun je geen goede telefoon van maken die ook nog fairtrade is. Samsung zegt impact voor milieu Note 7 te beperken BBC filmt wantoestanden in Chinese Apple-fabriek . Dat er iets mis is met de productie van smartphones had de Consumentenbond en iedere consument al lang kunnen weten!

De Alwetende, Almachtige, Algoede en de vrijheid en verantwoordelijkheid van de mens

Er wordt wel gezegd dat de Alomtegenwoordige, Alwetende, Almachtige, Algoede zoveel ellende op aarde toelaat omdat hij de mens een vrije wil en eigen verantwoordelijkheid wilde geven. De menselijke keuzevrijheid is inderdaad een groot goed. En door middel van wetgeving, zoals de Bijbelse Tien Geboden en seculiere wetgeving van de staat, geven we mensen verantwoordelijkheid zonder hun de vrijheid om die wetten te overtreden te ontnemen. 

Het principe komt in redelijke mate tot zijn recht in een democratisch land als het onze, maar niet in Noord-Korea, Turkije en Rusland. En daarmee komt er onmiddellijk al een probleem boven water met vrijheid en verantwoordelijkheid: 

als je mensen vrijheid van handelen geeft gaan ze vroeg of laat de vrijheid van anderen beperken. 

Denk aan het recente partijprogramma van de SGP om de bouw van moskeeën aan banden te leggen. Weg vrijheid! Weg vrijheid van Godsdienst!

De eerste moord

Als je mensen volledige vrijheid heeft, dan kan de één de ander vermoorden. En dat gebeurt. De vermoorde persoon verliest daarmee definitief zijn keuzevrijheid. De vrijheid van de één gaat niet samen met de vrijheid van de ander. Een goed voorbeeld is: bij de zonen van de allereerste mensen op aarde, Adam en Eva, ging het al fout: Kaïn doodde Abel (De Tien Geboden bestonden toen nog niet). De vrijheid van Kaïn werd de dood van Abel, en daarmee verloor Abel definitief zijn vrijheid. Als je dood bent kun je immers niet meer je vrijheid uitoefenen. Eerder heb ik al op de vrijheid van Hitler gewezen die de vrijheid van meer dan 6 miljoen mensen beëindigde.

Het Grote Plan van Vrijheid en Verantwoordelijkheid

Dus, al snel nadat de Almachtige de eerste mensen had geschapen, moet Hem duidelijk geworden zijn –als hij het al niet van te voren had bedacht– dat zijn Grote Plan van Vrijheid en Verantwoordelijk op zijn zachtst gezegd problematisch was. Het gaat hier niet om een neveneffect van het principe, maar om het feit dat de eerste moord de essentie van het principe van vrijheid en verantwoordelijkheid aantast. Je kunt principieel niet volledige vrijheid aan iedereen geven, omdat dan de één de ander kan doden. Of op honderd andere manieren de vrijheid van anderen kan beperken (SGP!). Wij kennen dat probleem. Daarom hebben we wetten, politie, justitie en gevangenissen uitgevonden. Als mensen dat kunnen bedenken, hoe kan het dat de Almachtige-Alwetende-Algoede dat niet van te voren heeft bedacht? Als het hem niet duidelijk was na de eerste moord, dan moet het hem na de tweede wereldoorlog toch zeker duidelijk geworden zijn. Een Plan met de beste intenties, zeker, maar het liep al stuk bij de tweede generatie mensen.

Darwiniaanse wereld

Het Plan voor Vrijheid en Verantwoordelijkheid heeft een inherent moreel probleem: het is in het voordeel van de sterkere. Als je de schepping uitrust met wezens die verschillen in sterkte en macht, en het vermogen elkaar te doden, dan krijg je een Darwiniaanse wereld van strijd om het bestaan! De macht van de sterkste! Het recht van de sterkste! Het Plan van de Almachtige resulteert onvermijdelijk in een Darwiniaanse wereld. Is een Darwiniaanse wereld werkelijk het beste wat de Almachtige heeft kunnen bedenken? Mag hij zichzelf nog steeds Algoed noemen? Het gevolg is dat de Almachtige ogenschijnlijk aan de kant staat van de onderdrukkers, de sterken, de machtigen, de rijken, vorsten, dictators, verkrachters, aanranders, slavenhouders, zeerovers, uitbuiters, pedofielen, de wapenlobby.

De Prijs van Vrijheid

Dat is een hoge prijs van vrijheid en verantwoordelijkheid. Is dat het werkelijk waard? Is vrijheid en verantwoordelijkheid het hoogste principe waarvoor alles moet wijken? Menselijke samenlevingen hebben ingezien dat die prijs te hoog is. Ze hebben wetten gemaakt en beroven wetsovertreders van hun vrijheid door ze in de gevangenis te stoppen of zelfs de doodstraf te geven. Dit alles om de maximale vrijheid aan zo veel mogelijk mensen te geven.

Christelijke normen en waarden

Christenen zijn tegen abortus: ze willen vrouwen de vrijheid ontnemen om zelf voor abortus te kiezen. Christenen zijn tegen euthanasie: ze willen anderen het recht op een zelf gekozen dood ontnemen. Christenen vinden dat je niet zelf je eigen leven mag beëindigen (zelfmoord). Christenen vinden dat je geen sex mag hebben voor het huwelijk en proberen dat anderen op te leggen. Christenen zijn tegen het homohuwelijk: ze willen anderen de vrijheid ontnemen om te houden van en te trouwen met wie ze willen. Christenen zijn vóór zondagsrust: ze willen anderen de vrijheid ontnemen om op zondag te doen wat ze willen. Dit is niet in overeenstemming met het Plan van Vrijheid en Verantwoordelijkheid.

Inherent beperkte vrijheid

Vrijheid en verantwoordelijkheid zijn inherent beperkt: kinderen die geboren zijn met een erfelijke progressieve spierziekte hebben niet de vrijheid om te gaan en te staan waar ze willen. Verstandelijk gehandicapten kunnen niet dezelfde verantwoordelikheid dragen als gezonde personen. Het ziet er niet naar uit dat de Almachtige werkelijk alles heeft gedaan om iedereen gelijke vrijheid te geven.

Conclusie

Als je dit allemaal bedenkt dan is het verweer van de gelovige dat de Almachtige moord en doodslag toestaat opdat mensen in vrijheid en verantwoordelijkheid kunnen leven, onhoudbaar. Het is een ondoordacht Plan. Er is niet goed over nagedacht. Het is onuitvoerbaar. Jan Riemersma heeft dit eerder in een andere context treffend onder woorden gebracht:

"Is God consistent? Vermoedelijk niet. Waarschijnlijk is God niet eens coherent!  Immers, als we willen dat God op de hand van alle mensen is en dat hij iedereen te allen tijde kan bijstaan, dan moeten we veronderstellen dat hij, waar onderlinge strijd is, zowel op de hand is van de ene partij als van de andere partij." (hier)

Dankwoord

Met dank aan Theo.