Rutger Bregman over morele vooruitgang (2) en een inventarisatie van logische opties

Rutger Bregman:
De geschiedenis
van de vooruitgang

In mijn eerste blog over morele vooruitgang in De geschiedenis van de vooruitgang van Rutger Bregman, gaf ik een citaat over de relatie van de christelijke traditie en het concept morele vooruitgang. Dat was nieuw voor mij. Ik zag voor het eerst een verklaring voor de moeizame relatie die christenen hebben met vooruitgang in het algemeen en morele vooruitgang in het bijzonder. Ik vond nog een paar interessante uitspraken over (de mogelijkheid van) morele vooruitgang. 

"John Locke (1632-1704) stelde dat de mens een tabula rasa is. Dit ging lijnrecht in tegen de christelijke traditie, waarin de mens juist als een door en door zondig wezen ter wereld komt. Locke geloofde daarentegen dat een mens, als onbeschreven blad, een product is van zijn omgeving. " (p.162)

"Steven Pinker windt er geen doekjes om: 'Kunnen we onze voorouders echt als moreel gehandicapt beschouwen? Het antwoord, zo durf ik te betogen, is ja. Hoewel het ongetwijfeld prima mensen waren met goed functionerende hersenen, is de collectieve morele verfijning van de cultuur waarin ze leefden, naar moderne maatstaven even primitief als hun kuuroorden en medicijnpatenten waren vergeleken met de medische standaarden van vandaag. Veel van hun overtuigingen waren niet alleen monsterlijk maar ook in zeer reële zin, dom.'
Er is nu eenmaal intelligentie en inlevingsvermogen nodig om je in de sandalen van de negerslaaf te verplaatsten."  (p.335) [1]

"Het belangrijkste geloofsartikel van het conservatisme, dat de mens van nature tot het kwade geneigd is, is allang door de culturele vooruitgang achterhaald." (p. 336)

Over morele vooruitgang en morele ophoging:

"De socioloog Gabriël van de Brink ziet deze ontwikkelingen als onderdeel van een breder proces dat hij 'normatieve ophoging' noemt. We stellen veel hogere eisen aan de moraal dan we vroeger deden. Dit is een vorm van morele vooruitgang die zelden wordt opgemerkt. In de afgelopen vijftig jaar zijn we er namelijk niet alleen moreler op geworden, maar ook is ons incasseringsvermogen voor het immorele gedrag van anderen afgenomen –juist doordat onze morele normen zijn opgehoogd."  (p.339)

Morele vooruitgang bestaat dan ook niet in een verbeterde toevoer van oxytocine of de versnelling van onze spiegelneuronen (natuurlijke vooruitgang), maar in het vastleggen van wetten en verdragen die empathie in de hand werken –of voor een deel zelfs overbodig maken (culturele vooruitgang)." (p.343)

Nieuw voor mij was het begrip 'normatieve ophoging'. Het lijkt mij een waardevolle toevoeging aan ons conceptueel apparaat.

Ikzelf denk dat de opvatting van Pinker dat vroegere generaties moreel gehandicapt en gewoon dom waren gevaarlijk dicht in de buurt komt van een anachronisme: het verleden beoordelen met moderne maatstaven. Toch kunnen we hun morele normen niet meer accepteren want terug naar de doodstraf, rassendiscriminatie, slavernij, kinderarbeid en vrouwenonderdrukking kunnen we niet meer accepteren. We moeten hun morele normen veroordelen, net als de toekomstige generaties onze moraal achterhaald zullen noemen. Er is één reden waarom de beschuldiging van anachronisme niet (altijd) opgaat: er zijn altijd morele klokkenluiders geweest. Maar laten we eerst eens alle mogelijkheden op tafel leggen.

stilstand? vooruitgang? achteruitgang? 

Auteurs als Pinker en Bregman maken geen systematische analyse van de logische mogelijkheden morele stilstand, achteruitgang, vooruitgang. Dit is echter wel noodzakelijk voor een zinnige discussie.

Voor de christelijke moraal:

1. De Tien Geboden (OT) zijn complete, universele (voor alle volken geldende) en tijdloze (voor alle tijden geldende) morele geboden, Jezus heeft daar niets aan toegevoegd.  
2. De Tien Geboden (OT) zijn niet compleet en Jezus heeft er wel iets aan toegevoegd (bv: Heb uw vijanden lief, bergrede, etc). Er is morele vooruitgang binnen de bijbel van OT naar NT.

Ongeacht vorige opties zijn er ruwweg twee opties voor de laatste 2000 jaar:

1. in de laatste 2000 jaar is er op moreel gebied niets nieuws toegevoegd aan de christelijke moraal. De OT+NT moraal is compleet. Er is dus géén morele vooruitgang of achteruitgang, maar stilstand [2].  Dit is logisch gezien een lastige positie omdat je dan bijvoorbeeld niet kunt zeggen dat mensenrechten goed of slecht zijn, want er was immers niets nieuws ontstaan sinds OT+NT. De bijna onvermijdelijke optie is dan:
2. In de laatste 2000 jaar zijn er nieuwe morele waarden en normen ontstaan. Bijvoorbeeld: afschaffing van doodstraf, rassendiscriminatie, slavernij, kinderarbeid, vrouwenonderdrukking, homodiscriminatie, en de erkenning van universele mensenrechten. In dit geval was OT+NT incompleet. Logisch gezien zijn er dan drie opties:
   1. De toevoegingen aan de moraal zijn een vooruitgang. Ze zijn moreel juist en een essentieel onderdeel van de hedendaagse moraal.
   2. De toevoegingen aan de moraal zijn een achteruitgang. Ze zijn moreel onjuist. Bijvoorbeeld: vrouwen behoren niet dezelfde rechten als mannen te hebben, homosexualiteit is een ziekte, op godslastering staat de doodstraf.
   3. De toevoegingen zijn geen vooruitgang of achteruitgang.

Alle bovenstaande opties zijn schematisch en hebben vele consequenties die ik niet heb uitgewerkt. De bedoeling is om eerst orde op zaken te stellen en de logische opties helder te onderscheiden en pas daarna de details en consequenties uit te werken. 

Postscript over Christendom en vooruitgang 

7 apr 2015

"Ziekte, oorlog, armoede zijn door God zo bedoeld, weet Malthus. ...  Malthus kent ook het motief van God om al die ellende te laten bestaan. ... Wie streeft naar algemene verbetering (zoals Condorcet) verstoort God's plan."
(dominee Malthus geciteerd door Ton Munnich (2014) p.85-86).

Postscript over christendom en vooruitgang 

24 apr 2015

"Het christendom is een conservatieve kracht geworden. Al lang geen motor meer. Eerder een rem. Je kunt geen moderne ontwikkeling noemen, of het christendom was tegen. Evolutie, (homo)seksualiteit, socialisme, vrouwenemancipatie, het christendom trapte op de rem. Het beschouwt moderne ontwikkelingen negen van de tien keer als voortbrengsels van de antichristelijke geest van de Verlichting. Een geest die zich van God en gebod niets aan zou trekken. In de relatie tussen christendom en vooruitgang zie je tegenwoordig steeds hetzelfde patroon. Zodra zich een vernieuwing aan dient, tekent het christendom verzet aan. Denk aan abortus en euthanasie, homohuwelijk, stamcelonderzoek of langer geleden eigen rechten voor de vrouw. Na die eerste afwijzing volgt een geleidelijke aanpassing en tenslotte de acceptatie. Dekker vindt al dat remmen en tegenstreven niet alleen gênant, hij vindt het ook in strijd met het christelijk geloof zelf. De mondigheid, het streven naar autonomie die de geest van de Verlichting kenmerkt, ziet hij niet als concurrent van het christendom. Integendeel. Het is er de vrucht van. Een offspring, een loot aan de christelijke stam."

Dit is een citaat uit een blog over het boek van prof dr Gerard Dekker, Dat Koninkrijk, verwachten we dat nog? Over de ontwikkeling van de samenleving en de houding van het christendom daartegenover. (info)
NB: dit zijn interessante uitspraken gezien het blog een positieve houding t.a.v. christendom heeft en Prof. dr. Gerard Dekker emeritus hoogleraar godsdienstsociologie aan de Vrije Universiteit is. Ik heb een comment achtergelaten op het blog (nog niet zichtbaar).

Postscript over morele vooruitgang 

25 apr 2015

In een interview met Michael Shermer in de Skepter jrg 27, nr 2, is een vraag: "In Uw boek onderbouwt u met uitgebreid cijfermateriaal dat er in de laatste paar honderd jaar een enorme vooruitgang is geboekt op moreel gebied." (p.6).
Zijn boek The moral arc moet ik toch eens gaan bekijken/lezen.

Noten

1. Helaas schrijft Bregman niet waar het citaat staat zodat ik het niet kan opzoeken.
2. Er valt hoogstens iets te verbeteren aan de toepassing van die moraal.

Rutger Bregman over morele vooruitgang

Rutger Bregman (2013)
De geschiedenis van de vooruitgang

Naar aanleiding van mijn blog Waarom Christenen tegen Pinker en morele vooruitgang zijn [1] kreeg ik bijzonder venijnige kritiek uit –zeg maar– christelijke hoek. Ik was verbijsterd over zoveel vijandigheid ten aanzien van de stelling dat we in de afgelopen eeuwen minder gewelddadiger zijn geworden (het hoofdthema van Pinker's boek The Better Angels), en dat we dat morele vooruitgang kunnen noemen (een impliciet, onderliggend thema in het boek). Zelfs de expliciete vraag of er überhaupt morele vooruitgang was of zelfs alleen maar 'vooruitgang' werd niet beantwoord. Alles werd uit de kast gehaald om Pinker's stelling (en mij!) onderuit te halen. Tenminste, zo kwam het op mij over. Ik vermoedde dat het begrip 'morele vooruitgang' op de een of andere wijze incompatibel is met het Christelijk geloof. Maar waarom begreep ik niet, en de critici gaven me ook geen enkele hint. Hoe kun je nu tegen (morele) vooruitgang zijn?

Een deel van het antwoord vond ik in het boek van Rutger Bregman De geschiedenis van de vooruitgang [2]. In het derde hoofdstuk wordt een kleine geschiedenis van de vooruitgang geschetst waarin ook de interactie met het christelijk denken wordt behandeld:

"Het bekendste voorbeeld van vervaldenken [het tegenovergestelde van vooruitgangsdenken] vinden we in het bijbelboek Genesis" (p.138)

"Een andere belemmering voor het geloof in de vooruitgang op aarde was het leerstuk van de erfzonde. Als ieder mensenkind zondig op aarde komt, dan is er weinig hoop op een geleidelijke verbetering van de menselijke conditie. Morele vooruitgang zou eigenlijk ook afdoen aan het christelijk geschiedverhaal, want als mensen zichzelf van hun zonden kunnen verlossen, dan was Jezus voor niets gestorven." (p.144)

Vooruitgang moest ooit als idee worden uitgevonden. Dat is pas uitgevonden tijdens de Verlichting (18e eeuw). Volgens de Verlichting gaan kennis en vooruitgang hand in hand, maar voor de christelijke vervaldenkers was nieuwsgierigheid de bron van alle kwaad. In de eerste 8 paragrafen van hoofdstuk 3 geeft Bregman een lezenswaardig beeld van de ontwikkeling en de verschillen tussen vervaldenken en vooruitgangsdenken. Voor mij grotendeels nieuw.

In paragraaf 12 komt de beroemde filosoof Leibniz aan bod. Leibniz verkondigde dat God de beste van alle werelden had geschapen. De wereld is perfect (!). Daarom valt er niet veel aan de wereld te verbeteren (!). Over optimisme en vooruitgang gesproken. Er is uiteraard meer dan ik hier vertel. Bregman besteedt er zo'n 140 pagina's aan. Dat kan ik dus niet samenvatten.

In paragraaf 5 van het vierde hoofdstuk geeft Bregman een kritische bespreking van de vraag: bestaat morele vooruitgang? De meningen zijn verdeeld. Bregman ziet zelfs morele vooruitgang in het OT (p.281-282).
Het Joods-Christelijke geloof zou ons een moraal van naastenliefde, tolerantie en geloofsvrijheid hebben gebracht,

"Maar de kernwaarden van onze samenleving –vrijheid, tolerantie en gelijkheid– zijn de 'Joods-Christelijke cultuur' juist binnengedrongen onder invloed van de verlichting. Er zijn vandaag maar weinig joden of christenen die zich voelen aangetrokken tot de strengste en bloeddorstigste passages in het Oude Testament. " (p.282)
Noot [6] toegevoegd woensdag 1 april

"Morele vooruitgang veronderstelt een universele moraal, waar die vooruitgang aan kan worden getoetst." (p.283). Bregman stelt dat er een universele moraal bestaat: de meesten accepteren dat Auschwitz slecht was of dat mensenrechten moeten worden gerespecteerd. Hij kiest voor een pragmatische oplossing. De fundering van de moraal is theoretisch niet op te lossen. Maar we kunnen niet wachten tot de filosofen er uit zijn [5]. Als we het erover eens zijn dat openbare terechtstellingen, slavernij, vrouwenonderdrukking, etc. moreel verwerpelijk zijn, dan kunnen we niet anders concluderen dan dat we in de afgelopen eeuwen morele vooruitgang hebben geboekt [3].

Ik heb in dit blog slechts een aantal citaten gegeven die mij inzicht gaven in de moeizame [4] relatie tussen christenen en (morele) vooruitgang. Het boek De geschiedenis van de vooruitgang geeft een overzicht over wat historici te melden hebben over vooruitgang. Maar dan op een uitzonderlijk leesbare manier. Ik kan het niet anders zeggen: het boek getuigt van een onvoorstelbare belezenheid.  Het boek is zoiets als 'Vooruitgang voor dummies' in 400 pagina's. Het moge duidelijk zijn dat dit géén samenvatting is van het boek. Ik heb het nog niet eens uit... 

 

Noten

1. Blog van 28 januari 2014 was een blog in de serie blogs over Steven Pinker's boek The Better Angels.
2. Rutger Bregman is een fenomeen: een twintiger en nu al drie boeken gepubliceerd.
3. Zie bijvoorbeeld ook: Susan Neiman over morele vooruitgang. (filosofie.nl)
4. Moeizaam: als je een 2000 jaar oud boek als hoogtepunt van de menselijke beschaving ziet en dientengevolge als morele maatstaf neemt, hoe kun je dan nog in vooruitgang geloven?
5. Deze twee zinnen zijn van mij. 
6. Hetzelfde verschijnsel zag ik in Adieu God met Pia Dijkstra. Zij vertelde over haar opvoeding in een vrijzinnig protestants gezin met waarden solidariteit, zelfbeschikking, rechtvaardigheid, redelijkheid, verantwoordelijkheid, zonder vooroordelen met mensen omgaan en je moet iets bijdragen aan de wereld. Allemaal prachtige waarden, maar komen ze uit de Bijbel? Zeker niet uit het OT! NT? Laat zien! Ook hier vindt een onopgemerkte vermenging van moderne waarden met christelijke normen en waarden plaats. Dat is prima, maar doe niet net alsof het allemaal in de bijbel staat en ze altijd al onderdeel waren van het christendom. (Pia Dijkstra is opvallend genoeg D66 kamerlid geworden en niet een christelijke partij.) toegevoegd: woensdag 1 april 2015

Tijs van den Brink gelooft in geesten en evolutie. Adieu God met Arjen Lubach

Korte impressie van het eerste gesprek van Tijs van de Brink met een echte atheïst: Arjen Lubach (schrijver, cabaretier en televisiepresentator) in de EO-serie Adieu God. Arjen Lubach presenteert sinds kort het fantastische programma 'Arjen op Zondag', een uniek en humoristisch commentaar op het nieuws.

Een fragment met nieuwswaarde in Adieu God:

Arjen: "de wetenschap heeft zo ongeveer alles weerlegd
wat we dachten te weten over God, over de hemel enz ..."

Tijs:  "Er is toch niet bewezen dat God niet bestaat?"

. . .
Arjen: "Geloof je wel in evolutie?"

Tijs: "Ja, ik ben geen wetenschapper, ik ben niet slim genoeg 

om het allemaal te begrijpen, maar hele slimme mensen 

zeggen dat het gebeurd is dus dat geloof ik eigenlijk wel."

Dit is nieuw voor mij! In 2009 blogde ik: "EO-presentator Tijs van den Brink: als je begint met Genesis een gedicht te noemen, dan eindig je met de aantasting van de kern van het geloof" [2]. Een nieuwe ontwikkeling bij deze EO-presentator. Gelooft hij nu ook niet meer in een 6000 jaar oude aarde? Maar wel dat de aarde 4,5 miljard jaar oud is? en het heelal 13,8 miljard? Als dat zo is, dan kan hij Genesis dus ook niet meer letterlijk nemen. Wat jammer dat Arjen daar niet op inging. Dat zou ik zeker gedaan hebben. Stamt de mens af van de apen? Je kunt je haast niet voorstellen dat Tijs van den Brink toegeeft dat de mens, de Kroon der schepping, van lagere diersoorten afstamt?! Dat was altijd het grootste obstakel.
Elders in het interview vertelde hij al dat hij de Bijbel niet in alle opzichten letterlijk neemt. Dat lijkt op willekeur.

Overigens had ik hier al opgemerkt dat de EO evolutie niet meer censureert. Er treedt dus een significante en positieve verschuiving op binnen de EO naar wetenschappelijk verantwoorde opvattingen.

Er zaten meer opvallende opmerkingen van Tijs van den Brink in. Bekijk de aflevering. Arjen was goed op dreef. Hij durfde dingen te zeggen! 
Over de christelijke moraal: jij doet dingen niet omdat God ze verboden heeft en omdat je bang bent om gestraft te worden door God, terwijl ik niet moord omdat ik zelf inzie dat het geen goed idee is.

Het volgende gesprekje vond ik nogal verbijsterend (gaat over waarom sommige mensen moorden):

Tijs: bij de meeste mensen is dat ingeschapen dat ze liever niet iemand vermoorden.

Arjen: Wie heeft dat erin gelegd?
Tijs: de Schepper [1]

Tijs: ik geloof wel in geesten, kwade geesten in mensen die bezeten zijn.
 

Arjen: Jij gelooft in geesten!
En jij interviewt ministers!!!

Arjen: Jij gelooft in geesten!  En jij interviewt ministers!!!
Tijs: maar er zijn mensen die zich gedwongen voelen andere mensen te vermoorden. Dan moet er toch iets in je gevaren zijn dat niet klopt?

Arjen: Als jij naar het bos zou gaan en met de kaboutertjes zou praten dan zou iedereen zeggen: haal die Tijs van de buis, en nu zeg je bijna het zelfde...

Tijs heeft geen flauw idee waar crimineel gedrag vandaan komt. Nooit gehoord van psychische en psychiatrische stoornissen? Verminderde empathie? Trauma?  Waandenkbeelden? Criminele vader? Aan de de drugsverslaafde, werkeloze, agressieve vader? Foute vrienden? (zie: List of mental disorders). De hele hersenwetenschap, psychologie, psychiatrie, sociologie is aan hem voorbij gegaan. Hij gelooft in 2000 jaar oude denkbeelden over de mens [3]. Arjen slaat de handen voor zijn ogen uit verbijstering! Inderdaad, hoe kan Tijs jarenlang journalistiek werk verricht hebben en op de tv komen en dan nog steeds in kwade geesten geloven!

Complimenten voor Arjen dat hij zonder aanziens des persoons, zonder beleefdheden, onzin aan de kaak durft te stellen! Nota bene het slachtoffer recht in de ogen kijkend. En dat alles op tv. Een verfrissende no-nonsense stijl die me enorm aanspreekt en die je ook terugvindt in zijn tv programma Lubach op zondag.

Laat ik Tijs niet te hard aanvallen op alles wat hij gezegd heeft. Laat ik het hier bij laten. Hoewel ik nog vele vragen heb over zijn geloof. Het is al heel wat dat hij op gezag van 'heel slimme mensen' accepteert dat er evolutie heeft plaatsgevonden. Het is zeker een enorme vooruitgang gezien zijn mening van 6 jaar geleden. De rest zal ook wel goed komen. Zoiets heeft tijd nodig.

Noten

1. Maar: waarom heeft de Schepper dat niet bij iedereen ingeschapen? Degenen die God vergeten heeft zijn daardoor helaas 'bezeten door kwade geesten' (over vrije wil gesproken!) en gaan moorden?  
2. *) Ik vond een oud blog uit 2009: EO-presentator Tijs van den Brink: als je begint met Genesis een gedicht te noemen, dan eindig je met de aantasting van de kern van het geloof (werkt traag, maar de moeite waard om op te wachten). In 2009 hield van den Brink dus nog aan de letterlijke lezing van Genesis vast!
3. "Jezus had tegen de boze geest gezegd: ‘Duivelse geest! Ga uit die man weg!’ Bijbel: Markus 5.
   

Vorige blogs

• Is de EO nu definitief gestopt met het censureren van evolutie? 16 feb 2015
• Indrukwekkend optreden van Franca Treur in programma van Tijs van den Brink 29 jan 2013
• Carel ter Linden: Wat doe ik hier in godsnaam? 3 juli 2013