Bestaat de ethische consument en producent? De fairphone als testcase

Bestaat de ethische consument? Bestaat de ethische ondernemer? Een blog over een actueel thema naar aanleiding van de Tegenlicht uitzending over de Fairphone oprichter Bas van Abel.

Bas van Abel

Het thema ethisch consumeren is actueel: Ploumen wil met Turkse minister kinderarbeid uitbannen (gaat over kleding).

Wat is een ethisch geproduceerd product? Fairphone wijst 4 aspecten aan:

1. long-lasting design: ontworpen om makkelijk gerepareerd te kunnen worden door de gebruiker; onderdelen online te bestellen
2. fair materials: gebruik conflict-vrije mineralen, vrij van kinderarbeid, niet schadelijk voor mens en milieu (vooral Afrika)
3. good working conditions: verbeter de arbeidsomstandigheden in de fabrieken in China waar de telefoon in elkaar gezet wordt
4. reuse and recycling: oude telefoons inzamelen en zoveel mogelijk de materialen (goud, zilver, ijzer en koper) recyclen

De Fairphone is de enige smartphoneproducent die een start heeft gemaakt met het in de praktijk brengen van deze 4 punten. In 2014 kwam het eerste model uit. Dit jaar het tweede model dat nog beter voldoet aan de 4 eisen. Petje af voor Bas van Abel die het lef heeft een telefoon helemaal opnieuw te ontwerpen inclusief de hele keten van mijnbouw in Afrika tot assemblage in China. Een ethische ondernemer. Ik heb diep respect voor deze man. Vergelijk soortgelijke producten: fairtrade chocola en fairtrade koffie. Aangezien de fairphone tot nu toe de enige duurzame telefoon is, is dit de enige keuze voor de ethische consument. De rest is allemaal onethisch. By default.

Consumentenbond

Heeft het idee van de ethische smartphone algemeen ingang gevonden? In ieder geval niet bij een organisatie die 'consumentenbelangen' behartigt, nl. de Consumentenbond. 

pagina's uit blad Consumentenbond We lezen in het laatste nummer (november 2016) een interview met Wouter Rensink die verantwoordelijk is voor het testen van smartphones. Hij blijkt een smartphone-gekkie die "midden in de nacht naar Keulen rijdt om daar in te rij te staan voor een iPhone met vingerafdrukscanner" (1). "Rensink selecteert de waarden die we in Nederland belangrijk vinden, zoals verkrijgbaarheid en prijs" en "hoe de telefoon in de hand ligt". Echt waar: het staat er! Is dat belangrijker dan hoe het ding geproduceerd wordt? In welke tijd leeft Rensink? Marleen Bekker in de Consumentengidsokt 2016 als trotse eigenaresse van een Fairphone1 Weet Rensink niet van de Fairphone? Absoluut wel! In het oktober nummer staat een Test van mobiele telefoons met o.a. een interview met Marleen Bekker die een twee jaar oude fairphone heeft (2). Rensink weet dus van het bestaan. Op de pagina ernaast zijn maar liefst 30 (dertig!) telefoons getest, maar géén fairphone! Waarom niet? Welke testcriteria gebruikt de consumentenbond? Deze: richtprijs, mogelijkheden, gebruikersvriendelijkheid, bellen en sms-en, foto's, videos, internet, email, muziek, opslagruimte, schermgrootte. Een hele hoop, maar nergens is er iets zichtbaar van de 4 criteria van ethisch ondernemingschap.  Conclusie: de consumentenbond bevordert en is medeplichtig aan kinderarbeid, slechte arbeidsomstandigheden, grondstoffenverspilling en milieuverontreiniging door ethische criteria uit te sluiten. Zij is medeplichtig omdat zij op de hoogte is, maar zij negeert het ethische aspect. Derde partij Ik besefte dat er behalve consumenten en producenten een derde partij is: de directe en indirecte werknemers van het bedrijf dat een consumentenprodukt produceert. Het is niet alleen een zaak tussen consument en producent. De werknemers en het milieu zijn de derde (en vierde?) partij. Die moeten zichtbaar worden in consumententesten. Consumenten moeten het kunnen zien. Fairphone is kansloos met de gekozen testcriteria van de Consumentenbond. Als je de 4 duuraamheidscriteria neemt, vallen alle andere [3] telefoons door de mand, en komen onderaan op de lijst staan! De iPhone van Apple is berucht in dat opzicht [4]. Fairphone is een ideaal Fairphone is niet een kwestie van wel/niet fair. Het is geen zwart-wit zaak. "Een honderd procent eerlijke telefoon maken is onmogelijk, daarom moet je juist transparant zijn en de discussie op gang houden" zegt Bas van Abel. De Fairphone 2 is een aantal stappen dichter bij het ideaal dan de Fairphone 1. Uit de Tegenlicht uitzending De eerlijke onderneming van zondag 23 oktober blijkt dat Bas van Abel door de groei van zijn bedrijf (nu een omzet van twintig miljoen!) steeds meer verstrikt raakt in het gangbare economische systeem en verplichtingen aan zijn klanten. Hij maakte een burn-out mee, en een belangrijke medewerkster verliet het bedrijf vanwege compromissen die het bedrijf maakte.  Ik hoop dat het goed gaat met Bas en Fairphone en dat hij zoveel mogelijk trouw blijft aan zijn fairtrade idealen. En dat Fairphone3 nog beter voldoet aan het ideaal. En dat de Fairphone andere fabrikanten inspireert tot het 'fairer' maken van hun telefoon.   Dankwoord Met dank aan Elizabeth ter Meulen die ons vlak voor het moment we een smartphone wilden kopen attent maakte op het bestaan van de fairphone! Noten uh? gaat hij zijn eigen vingerafdrukken scannen? Is dat een belangrijk criterium? Waar zijn de ethische normen en waarden? Marleen Bekker: "Het is geen geweldige telefoon". Dat staat als eerste zin in het interview! De Fairphone 2 is al op de markt maar de Consumentenbond publiceert een interview met iemand die een Fairphone 1 heeft. Is dat eerlijk? Een interview met een Fairphone2 gebruiker zou eerlijker zijn geweest. Ik heb ondertussen contact gehad met Marleen en zij bevestigt dat zij juist geciteerd is. Heel erg jammer dat een fairphone enthousiast van het eerste uur met zo'n openingszin wordt geciteerd. Dat is beslist geen reclame! Zij klaagt erover dat de nieuwe fairphone2 500 euro kost. Maar een telefoon van Apple of Samsung kost al gauw 800 tot 900 euro! In de test zijn 17 van de 30 modellen duurder dan 500 euro. Dus als U toch een groot bedrag uitgeeft aan een nieuwe telefoon koop dan in ieder geval een ethische. Achteraf gezien is 325 euro voor FP1 een veel te laag bedrag, daar kun je geen goede telefoon van maken die ook nog fairtrade is. Samsung zegt impact voor milieu Note 7 te beperken BBC filmt wantoestanden in Chinese Apple-fabriek . Dat er iets mis is met de productie van smartphones had de Consumentenbond en iedere consument al lang kunnen weten!

De Alwetende, Almachtige, Algoede en de vrijheid en verantwoordelijkheid van de mens

Er wordt wel gezegd dat de Alomtegenwoordige, Alwetende, Almachtige, Algoede zoveel ellende op aarde toelaat omdat hij de mens een vrije wil en eigen verantwoordelijkheid wilde geven. De menselijke keuzevrijheid is inderdaad een groot goed. En door middel van wetgeving, zoals de Bijbelse Tien Geboden en seculiere wetgeving van de staat, geven we mensen verantwoordelijkheid zonder hun de vrijheid om die wetten te overtreden te ontnemen. 

Het principe komt in redelijke mate tot zijn recht in een democratisch land als het onze, maar niet in Noord-Korea, Turkije en Rusland. En daarmee komt er onmiddellijk al een probleem boven water met vrijheid en verantwoordelijkheid: 

als je mensen vrijheid van handelen geeft gaan ze vroeg of laat de vrijheid van anderen beperken. 

Denk aan het recente partijprogramma van de SGP om de bouw van moskeeën aan banden te leggen. Weg vrijheid! Weg vrijheid van Godsdienst!

De eerste moord

Als je mensen volledige vrijheid heeft, dan kan de één de ander vermoorden. En dat gebeurt. De vermoorde persoon verliest daarmee definitief zijn keuzevrijheid. De vrijheid van de één gaat niet samen met de vrijheid van de ander. Een goed voorbeeld is: bij de zonen van de allereerste mensen op aarde, Adam en Eva, ging het al fout: Kaïn doodde Abel (De Tien Geboden bestonden toen nog niet). De vrijheid van Kaïn werd de dood van Abel, en daarmee verloor Abel definitief zijn vrijheid. Als je dood bent kun je immers niet meer je vrijheid uitoefenen. Eerder heb ik al op de vrijheid van Hitler gewezen die de vrijheid van meer dan 6 miljoen mensen beëindigde.

Het Grote Plan van Vrijheid en Verantwoordelijkheid

Dus, al snel nadat de Almachtige de eerste mensen had geschapen, moet Hem duidelijk geworden zijn –als hij het al niet van te voren had bedacht– dat zijn Grote Plan van Vrijheid en Verantwoordelijk op zijn zachtst gezegd problematisch was. Het gaat hier niet om een neveneffect van het principe, maar om het feit dat de eerste moord de essentie van het principe van vrijheid en verantwoordelijkheid aantast. Je kunt principieel niet volledige vrijheid aan iedereen geven, omdat dan de één de ander kan doden. Of op honderd andere manieren de vrijheid van anderen kan beperken (SGP!). Wij kennen dat probleem. Daarom hebben we wetten, politie, justitie en gevangenissen uitgevonden. Als mensen dat kunnen bedenken, hoe kan het dat de Almachtige-Alwetende-Algoede dat niet van te voren heeft bedacht? Als het hem niet duidelijk was na de eerste moord, dan moet het hem na de tweede wereldoorlog toch zeker duidelijk geworden zijn. Een Plan met de beste intenties, zeker, maar het liep al stuk bij de tweede generatie mensen.

Darwiniaanse wereld

Het Plan voor Vrijheid en Verantwoordelijkheid heeft een inherent moreel probleem: het is in het voordeel van de sterkere. Als je de schepping uitrust met wezens die verschillen in sterkte en macht, en het vermogen elkaar te doden, dan krijg je een Darwiniaanse wereld van strijd om het bestaan! De macht van de sterkste! Het recht van de sterkste! Het Plan van de Almachtige resulteert onvermijdelijk in een Darwiniaanse wereld. Is een Darwiniaanse wereld werkelijk het beste wat de Almachtige heeft kunnen bedenken? Mag hij zichzelf nog steeds Algoed noemen? Het gevolg is dat de Almachtige ogenschijnlijk aan de kant staat van de onderdrukkers, de sterken, de machtigen, de rijken, vorsten, dictators, verkrachters, aanranders, slavenhouders, zeerovers, uitbuiters, pedofielen, de wapenlobby.

De Prijs van Vrijheid

Dat is een hoge prijs van vrijheid en verantwoordelijkheid. Is dat het werkelijk waard? Is vrijheid en verantwoordelijkheid het hoogste principe waarvoor alles moet wijken? Menselijke samenlevingen hebben ingezien dat die prijs te hoog is. Ze hebben wetten gemaakt en beroven wetsovertreders van hun vrijheid door ze in de gevangenis te stoppen of zelfs de doodstraf te geven. Dit alles om de maximale vrijheid aan zo veel mogelijk mensen te geven.

Christelijke normen en waarden

Christenen zijn tegen abortus: ze willen vrouwen de vrijheid ontnemen om zelf voor abortus te kiezen. Christenen zijn tegen euthanasie: ze willen anderen het recht op een zelf gekozen dood ontnemen. Christenen vinden dat je niet zelf je eigen leven mag beëindigen (zelfmoord). Christenen vinden dat je geen sex mag hebben voor het huwelijk en proberen dat anderen op te leggen. Christenen zijn tegen het homohuwelijk: ze willen anderen de vrijheid ontnemen om te houden van en te trouwen met wie ze willen. Christenen zijn vóór zondagsrust: ze willen anderen de vrijheid ontnemen om op zondag te doen wat ze willen. Dit is niet in overeenstemming met het Plan van Vrijheid en Verantwoordelijkheid.

Inherent beperkte vrijheid

Vrijheid en verantwoordelijkheid zijn inherent beperkt: kinderen die geboren zijn met een erfelijke progressieve spierziekte hebben niet de vrijheid om te gaan en te staan waar ze willen. Verstandelijk gehandicapten kunnen niet dezelfde verantwoordelikheid dragen als gezonde personen. Het ziet er niet naar uit dat de Almachtige werkelijk alles heeft gedaan om iedereen gelijke vrijheid te geven.

Conclusie

Als je dit allemaal bedenkt dan is het verweer van de gelovige dat de Almachtige moord en doodslag toestaat opdat mensen in vrijheid en verantwoordelijkheid kunnen leven, onhoudbaar. Het is een ondoordacht Plan. Er is niet goed over nagedacht. Het is onuitvoerbaar. Jan Riemersma heeft dit eerder in een andere context treffend onder woorden gebracht:

"Is God consistent? Vermoedelijk niet. Waarschijnlijk is God niet eens coherent!  Immers, als we willen dat God op de hand van alle mensen is en dat hij iedereen te allen tijde kan bijstaan, dan moeten we veronderstellen dat hij, waar onderlinge strijd is, zowel op de hand is van de ene partij als van de andere partij." (hier)

Dankwoord

Met dank aan Theo.

De Alomtegenwoordige, Alwetende, Almachtige, Algoede is met pensioen en hoeft niets te doen

Wat mij opvalt aan de standaard definitie van de christelijke God [1], is dat hij alomtegenwoordig, alwetend, almachtig en algoed is, maar niets hoeft te doen. Hij moet algoed zijn, maar hoeft geen goed te doen. Al die eigenschappen alomtegenwoordig, alwetend, almachtig en algoed geven een toestand aan, eigenschappen, géén actie.

 
Jezus hield toespraken (Bergrede), sprak aardige woorden tegen armen, zieken, hoeren, tollenaars en overspelige vrouwen, maar deed ook nog goede dingen op aarde: hij genas zieken, voorzag mensen van brood, vis, wijn, redde een vrouw van steniging, gooide tafeltjes van geldwisselaars omver, en een enkele keer bracht hij een dode tot leven 4 dagen na zijn dood (Lazarus). Dat zijn daden. Dat is actie.

In de Bijbel was God wel actief. Hij heeft de wereld geschapen, schreef de Tien Geboden, verdreef Adam en Eva uit het paradijs, bestrafte de mensheid hardhandig met een wereldwijde zondvloed, strafte Egypte met 10 plagen [2], etc. Kennelijk nam hij toen wel zijn verantwoordelijkheid. Waarom nu niet meer? Waarom alleen in Bijbelse tijden? Als God in de Bijbel zijn daadkracht bewees, maakt dat het probleem alleen maar groter: waarom niet nu?

Als het onderwerp Auschwitz en de holocaust ter sprake komt in gezelschap van christenen, dan moeten de gelovigen verklaren waarom God niet ingreep. In de uitzending Adieu God sprak Tijs van den Brink met journalist Frénk van der Linden. Van der Linden bracht het onderwerp Auschwitz tweemaal ter sprake, maar Tijs negeerde het onderwerp tot twee keer toe. Kennelijk heeft hij geen antwoord, of het interesseert hem niet [3]. Eén van de grootste misdaden in de recente geschiedenis van de westerse beschaving, en christenen hebben geen goed antwoord op de vraag waarom God niets deed.

Maarten Boudry schreef in 'Illusies voor gevorderden' (2015)

"Als iemand iets weet, dan verwachten we immers dat hij of zij ernaar handelt. Het beste excuus voor nalatigheid, als je je aan je morele verantwoordelijkheid wil onttrekken, is dat je onwetendheid vertoefde." (Hoofdstuk 4, 44/52 e-book).

Voorbeeld: als de Inspectie voor de Volksgezondheid IGZ misstanden in ziekenhuizen constateert, zoals de disfunctionerende neuroloog Jansen Steur, verwachten we dat ze haar verantwoordelijkheid neemt en adequaat optreedt. We verwachten van de universiteit Tilburg dat ze eenmaal kennisgenomen hebbende van de fraude van Diederik Stapel, hem ontslaat en een adequate straf oplegt. We verwachten van de Rooms-katholieke kerk, dat ze zodra ze weet heeft van misbruik in de kerk, ze onmiddellijk maatregelen neemt. Als er misstanden in de bejaardenzorg (plascontract!) en gehandicaptenzorg naar buiten komen, verwachten we dat de verantwoordelijke minister maatregelen neemt. Wanneer bekend wordt dat Q-koorts besmettelijk is voor mensen en ernstige blijvende medische klachten kan veroorzaken, dan verwachten we van de Overheid dat ze ingrijpt om de bevolking te beschermen. Wanneer er een lek zit in de beveiliging van online bankieren of de pinautomaat, verwachten we van de banken dat ze de beveiliging verbeteren. Als er een terroristische dreiging aanwezig is, verwachten we van de Overheid dat ze een Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid in het leven roept, etc. etc. etc.

Welnu, God kan het excuus van onwetendheid niet gebruiken, want hij is per definitie alwetend. Volgens dit ethisch principe heeft God zijn verantwoordelijkheid niet genomen. Hij is in gebreke gebleven. Hem kan verweten worden dat hij niet handelt naar zijn kennis. Hij weet wat er op aarde gebeurt, hij wist het in Bijbelse tijden, hij kent het goede en het kwade, maar hij handelt er niet (meer) naar. 
De daden van God die door een selecte groep van gelovigen worden genoemd, zoals wonderbaarlijke genezing in Lourdes, zijn controversieel en als het waar zou zijn, maakt dat de vraag alleen maar urgenter: zijn de zieken in Lourdes wel de moeite waard om in te grijpen en Auschwitz niet?

Zou het kunnen dat christenen hier al een beetje rekening mee hebben gehouden, door de definitie van hun God zó te maken dat hij niets hoeft te doen? Afgezien of dit wel of niet waar is, God blijft in gebreke volgens ethische normen die we van toepassing achten op mensen (zie Boudry citaat).

Een ander veel gehoord antwoord op het niet-ingrijpen van God is dat God de mens keuzevrijheid en verantwoordelijkheid heeft gegeven ('Free Will Defense'). De mens kan en moet daarom het moreel goede doen. Wat mij hier aan opvalt is dat God zélf kennelijk géén enkele verantwoordelijkheid wordt toegeschreven. Hij hoeft niets te doen. Dat is vreemd. God is de bron voor de moraal, maar verdient géén navolging als het gaat om je verantwoordelijkheid nemen. De mens moet zijn verantwoordelijkheid nemen en tot actie overgaan, God niet.

Wat mij tenslotte opvalt is dat een God die niets doet, net zo goed niet zou hoeven te bestaan. De definitie van God is zeer goed verenigbaar met zijn niet-bestaan. Als hij niets doet, maakt het ook niet meer uit of hij bestaat. Vrijheid en verantwoordelijkheid zijn Verlichtings- en humanistische idealen van latere datum. Daar hebben we God niet voor nodig.

Conclusie

in de standaard definitie van de AAAA-God zit niet het ethische gegeven dat kennis verantwoordelijkheid impliceert en gelovigen schrijven in de praktijk God ook geen verantwoordelijkheid toe en verwachten ook geen actie van God. Zelfs bij de meest inhumane gebeurtenissen. Een minderheid van tegenwoordige gelovigen schrijft gebeurtenissen toe aan God, maar die zijn controversieel en problematisch.

Postscript

Jaren later kwam ik deze recensie tegen: Taede Smedes: De Aanwezige die niets doet, maar er toch toe doet, de Bezieling, 18 maart 2014. (we zien hier gegoochel met woorden zoals: "U handelt wellicht door niets te doen". De titel van de recensie is ook al een spel met woorden! [14 januari 2024]

Noten

1. Superconcept, blog van de 'Pseudo Theoloog', zondag 30 oktober 2016
2. Voor God was het ware doel van de plagen om de Israëlieten te doen geloven in de almacht van God. (wikipedia). De straffen van God waren nogal onethisch. Bijvoorbeeld: Gods zondvloed zondigde op grote schaal tegen het gebod Gij zult niet doden. 
3. Hij zei: sommigen zijn daardoor tot het geloof gekomen. Maar dat is geen antwoord op de vraag waarom God Auschwitz toeliet.