Synthese van primitief leven in het lab: RNA + vetzuur + magnesium + citraat

Jack Szostak ©Science

Het is voor het eerst gelukt om RNA-replicatie aan de gang te krijgen binnen in een primitieve cel in het laboratorium. Dit is een belangrijke stap om leven te creëren in het laboratorium en op die manier inzicht te krijgen in het probleem van het ontstaan van het leven op aarde. De resultaten werden afgelopen vrijdag 29 november in Science gepubliceerd.

De meeste Origin of Life onderzoekers werken met de hypothese dat het huidige leven –dat op DNA en eiwit is gebaseerd– voorafgegaan moet zijn door een RNA wereld ('RNA World'). Dat is een hypothetische fase in de oorsprong van het leven waar DNA en eiwitten nog geen rol speelden. RNA functioneert daarbij als het 'erfelijkheidsmolecuul' in plaats van DNA en tegelijk als enzym in plaats van eiwitten. Het probleem om voldoende lange stabiele RNA moleculen te laten ontstaan en het RNA zichzelf te laten vermenigvuldigen (RNA replicatie) zonder de hulp van enzymen was al eerder opgelost [1]. Magnesium ionen ( Mg²⁺⁺ ) bleken daarbij cruciaal. Maar dat leverde ook een groot probleem op als je deze processen in een primitieve cel [2] wilde laten verlopen. Het magnesium brak de membraam af. Het leek er dus op dat je óf RNA replicatie kunt hebben buiten een cel, óf niet-replicerend RNA binnen een cel. Het één sloot het ander uit. Nu hebben ze dat dilemma opgelost met citraat [3]. Het citraat beschermde de membraan tegen afbraak door magnesium, maar het magnesium bleef in voldoende mate beschikbaar voor RNA-replicatie. Dus de formule voor een primitieve cel ziet er betrekkelijk simpel uit:

RNA + vetzuur + magnesium + citraat. 

Andere onderzoekers zijn het er over eens dat het een belangrijke stap is in de richting van het creeëren van synthetisch leven in het lab.

Wat mij verbaasde als chemisch leek is dat de onderzoekers honderden chemische stoffen moesten testen voordat ze op citraat kwamen (een zeer tijdrovende en frustrerende klus). Ik dacht dat die kennis wel aanwezig was. Maar als dit soort kennis niet aanwezig is, dan is het geen wonder dat men het Origin of Life probleem niet kan oplossen. De stagnatie lijkt dus veroorzaakt te worden door fundamenteel 'onoplosbare' chemische problemen. Maar in feite zijn de chemische eigenschappen van moleculen en combinaties daarvan gewoon niet volledig bekend. Maar dan is er reden tot optimisme. Want die kennis is te verwerven door trial-and-error onderzoek en stug volhouden.

Er zijn enige kanttekeningen te maken bij deze resultaten. Szostak zelf merkt op dat citraat niet spontaan gevormd zou kunnen worden op de primitieve aarde [4]. Hij zoekt verder naar een alternatief.

We hebben nu een primitieve cel met RNA die zich onder bepaalde omstandigheden zou kunnen delen met behoud van de RNA polymeren die er in zitten. Dan heb je in principe de basis voor Darwiniaanse evolutie [5]: als er verschil is in efficiëntie waarmee RNA zich repliceert en 'cellen' zich delen, dan zullen de efficiëntere cellen relatief in aantal toenemen ten opzichte van de minder efficiënte. Méér heb je niet nodig voor evolutie. Dan wordt het voor een (evolutie)bioloog ook interessant! Vragen als: wat 'doet' die cel nu eigenlijk voor nuttigs? of: is dit wel écht leven? zijn niet relevant voor de vraag of er evolutie plaats vindt. Als er variatie is in efficiëntie en als dat op de één of andere manier overgeërfd kan worden, staat de weg open voor Darwiniaanse evolutie.

Echter, de cruciale vraag lijkt mij deze: draagt RNA in de cel bij aan de efficiëntie van het hele gebeuren? Helpt RNA de celdeling? Helpt de celmembraan RNA replicatie? Pas dan heb je een winnend team van RNA-replicatie en celdeling. Misschien zullen cellen zonder RNA zich net zo goed of zelfs beter delen? Voor zover ik kan zien zijn het gewoon losse componenten. Het is mogelijk dat de membraan een gunstig effect heeft op RNA replicatie doordat het voor hogere concentraties van betrokken stoffen binnen de cel zorgt. Dan heb je een eenzijdig gunstig effect van één component op de andere. 
De volgorde van het RNA molecuul (sequence) heeft geen enkele betekenis. Immers, de RNA volgorde codeert nergens voor [zie: Postscript]. Als het RNA voor membraan bouwstenen zou coderen, zouden beide componenten gunstige effecten op elkaar kunnen hebben. Omdat het RNA nergens voor codeert, zal de nauwkeurigheid van RNA replicatie ook geen enkel positief of negatief effect hebben op het hele systeem. In het leven zoals we dat nu kennen speelt de volgorde van het DNA een cruciale, onmisbare rol in het succes van de cel. Maar, er zit geen informatie in het RNA die de primitieve cel zou kunnen helpen om te overleven en zich te vermenigvuldigen. Het RNA is niets meer en niets minder dan een kort molecuul met willekeurige volgorde die zichzelf repliceert. Zondermeer een prestatie, maar het helpt de cel niet. Ik weet niet of de chemicus Szostak zich van dit probleem bewust is [6].

Bronnen

• Katarzyna Adamala, Jack W. Szostak (2013) 'Nonenzymatic Template-Directed RNA Synthesis Inside Model Protocells', Science 29 Nov 2013
• Robert F. Service  (2013) 'The Life Force', Science News Focus 29 Nov 2013 (is een goed en leesbaar achtergrond artikel met een stukje geschiedenis van het Origin of Life onderzoek en interview met Nobelprijswinaar Szostak)
• Researchers Find Missing Component in Effort to Create Primitive, Synthetic Cells, Science Daily 29 Nov 2013 (Science Daily biedt dagelijks gratis wetenschappelijk nieuws met achtergronden. Altijd goed leesbaar.)

 

Noten

 

1. Enzymen kunnen alleen met behulp van DNA en ingewikkelde machinerie geproduceerd worden. RNA kan zijn eigen vorming katalyseren; RNA-replicatie = een kopie van je zelf maken.
2. Een primitieve cel met een membraam levert in eerste instantie evenveel problemen als oplossingen op: het moet een lekkende membraam zijn om bouwstoffen naar binnen te laten gaan. De oplossing is de moleculen bij elkaar te houden in een compartiment ('compartmentalized') door middel van een afscheiding, een membraan. Als je dat hebt opgelost moet je vervolgens het probleem oplossen hoe je zo'n primitieve cel kunt laten delen waarbij de inhoud gelijk verdeeld wordt over de dochtercellen.
3. citrate: een stofje dat in buffer oplossingen wordt gebruikt en een rol speelt in metabolisme.
4. En ik als chemisch leek zou daar aan toevoegen: er zitten 7 zuurstof atomen in citraat en er was niet veel zuurstof aanwezig op de primitieve aarde toen er nog geen zuurstof in grote hoeveelheden door fotosynthese geproduceerd werd. 
5. In het Science artikel komt het woord 'evolutie'  helemaal niet voor. Wel in het interview dat Science met Szostak had ('The Life Force'). In het Science artikel is Szostak veel voorzichtiger, maar in het interview wil hij wel degelijk het ontstaan van het leven verklaren. Volgens mij kan er evolutie ontstaan onder de RNA moleculen in deze zin: sequenties die het makkelijkst repliceren (als die er zijn) zullen in frequentie toenemen. (toegevoegd: 3 Dec 2013)
6. Wie ben ik dat ik een kritisch commentaar durf te geven op het werk van een Nobelprijswinnaar?! Ik denk dat we moeten kijken naar het doel van dit experiment: is het uitsluitend het maken van een werkende minimale synthetische cel of een bijdrage aan de oplossing van het probleem van het ontstaan van het leven? Het eeste is beperkter, het tweede is een grote claim. Bij synthetisch leven mag je alle chemische stoffen toevoegen die nodig zijn. Bij Origin-of-Life experimenten alleen stoffen die abiotisch kunnen ontstaan. In de titel staat 'model protocells'; dat klinkt als synthetisch leven. Maar direct al in de Abstract staat 'prebiotically plausible protocell' en in het artikel staat driemaal 'prebiotically plausible', dat suggereert dat hij wel degelijk een synthetische cel wil maken die ook op de prebiotische aarde had kunnen ontstaan. Dus de twee doelen lopen door elkaar heen. Wat er ontbreekt aan dit artikel is een expliciete beantwoording van de vraag: zijn alle ingredienten die gebruikt worden in dit experiment prebiotically plausible? (dus niet alleen citraat). Aangezien hij een RNA primer en geactiveerde nucleotides toevoegt lijkt mij het antwoord: waarschijnlijk niet. En ook van de bouwstenen van de membraan had ik graag willen weten of ze prebiotisch kunnen ontstaan. (toegevoegd: 3 Dec 2013, gewijzigd: 4 dec)

 

Vorige blogs:

New origin of life model fatally requires a nonrandom protein, 24 dec 2012

achtergrond info:

Exploring Life's Origins (Szostak. tekst, illustraties, animaties)

Jack W Szostak (2012) The eightfold path to non-enzymatic RNA replication, Journal of Systems Chemistry 2012, 3:2 (Open Access) 

Volgende blog: 'Het ontstaan van het leven en de zin van het leven'  (12 dec)  

Postscript
9 Jan 2014

Een lezer merkte op: Er zit wel degelijk informatie in de volgorde van het RNA, namelijk de intrinsieke informatie over hoe datzelfde RNA gevouwen gaat worden. Dit is juist. Er is echter één kanttekening: er zit weliswaar 3D informatie in RNA (ook in de RNA-world), en er zit 3D informatie in DNA, maar dat zijn totaal verschillende soorten informatie! Ik zie geen geleidelijke evolutionaire overgang van informatie type 1 naar informatie type 2 mogelijk. Informatie in de RNA-world codeert voor bases, informatie in de DNA-world codeert voor aminozuren. En er is geen relatie tussen die twee omdat aminozuren op een heel andere wijze een 3D structuur bepalen dan bases in enkelstrengs-RNA een 3D structuur bepalen. De overeenkomst tussen beide informatie types is dat ze allebei 3D structuren bepalen, maar het verschil is dat ze dat op geheel andere, niet compatibele wijze doen.
Dat neemt niet weg dat 3D informatie in enkelstrengs RNA ook tegenwoordig nog steeds een rol speelt. De DNA-eiwit informatie is te beschouwen als een toevoeging aan de RNA-informatie.

24 november 1859: On the Origin of Species verschenen

Ik vind 24 november wel een aardige aanleiding om even de aandacht te vestigen op het feit dat er in 2013 maar liefst vier nieuwe evolutie studieboeken zijn verschenen. Immers, vandaag is het precies 154 jaar geleden dat de eerste druk van On The Origin of Species verscheen (24 november 1859).

Freeman, Herron
5th edition

Strickberger's Evolution
5th edition

Douglas Futuyma
third edition

Losos,
Princeton Guide to Evolution
1st edition

De eerste drie boeken zijn nieuwe, herziene edities van titels die al jaren gebruikt worden bij het evolutiebiologieonderwijs op universiteiten wereldwijd. Er zit 5 – 8 jaar tussen de verschillende edities. Deze studieboeken hebben 1 of 2 auteurs. De vierde (Losos, 2013), is geen standaard evolutiehandboek. Het heeft meer dan 100 auteurs en 107 hoofdstukken. Ik zou het daarom eerder een 'Encyclopedie van Evolutie' noemen, een naslagwerk.

Terzijde: het is grappig te bedenken dat in 1986 Michael Denton's Evolution: A Theory in Crisis verscheen. Net zoals ik mij afvraag of de economische crisis nu wel of niet officieel definitief voorbij is, zullen buitenstaanders zich afvragen of de crises van de evolutietheorie al voorbij is? Kan een crisis 27 jaar duren? Ook aardig is: "Death of Darwinism" die al vaker is afgekondigd. Recentelijk verscheen het boek The Death of Evolution: Restoring Faith and Wonder in a World of Doubt:

"For decades, Darwinian evolution has been taught in classrooms as gospel. But now, 150 years after the publication of Darwin's The Origin of Species, renowned scientists are acknowledging that evolution is not only theory but speculation that has led to false conclusions about creation, science, and culture. ...
As Jim Nelson Black points out in these pages the dictatorship of Darwinism is about to run its course" ...
"Any theory that defies obvious reality so blatantly as evolution cannot long survive". (bron)

Het wil maar niet lukken met de dood van evolutie. Tenminste, als je af mag gaan op deze nieuwe evolutie studieboeken.  

Evolutiehandboeken willen een complete en up-to-date inleiding geven tot het vakgebied evolutiebiologie. Ze zijn dan ook omvangrijk: tussen de 500 en 800 pagina's en altijd rijk geïllustreerd. Ze zijn in de loop der jaren in omvang toegenomen doordat er nieuwe ontwikkelingen in zijn opgenomen. De boeken hebben verschillende accenten en benaderingswijzen. Het aantrekkelijk van 'Strickberger' (dat niet meer door Strickberger zelf is bewerkt, maar grondig is herschreven door Hall en Hallgrímsson) vind ik de aandacht voor de kosmologische context. Zie voor toelichting mijn blog van 2 april 2013: Evolutiehandboeken beoordeeld vanuit het Big History perspectief. Freeman en Herron werd voor onderwijs aan biologiestudenten gebruikt door Gerdien de Jong (Universiteit Utrecht). 

Voor een uitgebreide lijst van evolutiestudieboeken zie hier, idem met korte beschrijvingen zie hier op mijn website.




Ook ter gelegenheid van de verschijning van The Origin of Species een nieuw review van 'een oud boek' van de wetenschapshistoricus Barry Gale (1982) Evolution Without Evidence gepost vandaag op mijn WDW website. Het geeft steun aan ideëen die ik onafhankelijk had ontwikkeld. De vraag die aan de orde komt is: had Darwin in 1859 voldoende bewijsmateriaal om zijn evolutietheorie te onderbouwen en zijn lezers te overtuigen? Ik schreef daar al kort over in een vorig blog: 12 februari: geboortedag Charles Darwin (12 Feb 2007). (evolutie.blog.com is mijn vorige blog provider, die was helaas te traag en slecht bereikbaar).

Postscript

15 Dec 2013

In BioNieuws (14 Dec) zag ik The Cambridge Encyclopedia of Darwin and Evolutionary Thought die ook in 2013 verschenen is! Het is wel vergelijkbaar qua omvang maar niet inhoudelijk met de bovengenoemde werken. Dit werk is een uitgebreide verzameling van wetenschapshistorische essays over Darwin en de Evolutietheorie ge-edit door de bekende 'evolutiefilosoof' Michael Ruse. Bevat interessante artikelen (ook van de Nederlandse biologiehistoricus: Bert Theunissen), maar nog duurder dan de rest, zelfs de eBook versie is $140.

Steven Pinker (5) over morele vooruitgang

"Tot nu toe begreep ik uit jouw blogbijdragen dat Pinker betoogt dat we in de minst geweldadige tijd ooit leven, niet in de meest morele tijd ooit. Heb ik dat verkeerd begrepen?"

"Ik probeer nog steeds greep te krijgen op jouw opmerking dat het je om vooruitgang van de moraal in de geschiedenis gaat, maar ik vrees dat ik er te dom voor ben. Zou je me even willen helpen door in een paar regels weer te geven wat Pinker daarover zegt?"

"Zoals je (gezien je belangstelling voor dit onderwerp) ongetwijfeld zult weten is het grote probleem van een beroep op de geschiedenis ter onderbouwing van een geloof in morele vooruitgang gelegen in de maatlat. Hoe lost Pinker dat probleem op? Wat neemt hij als maatlat? En wat voor argumentatie geeft hij daarvoor?"

Wat zegt Pinker in The Better Angels of Our Nature (2011) over moral progress? Er is géén hoofdstuk of paragraaf met de titel 'Moral Progress'. Toch kun je niet aan morele vooruitgang ontkomen als je alle verschijnselen die Pinker bespreekt nog eens op een rijtje zet (zie blog 14 okt):

• afname relatief aantal moorden in Westerse democratieën
• afschaffing slavernij
• lynchpartijen en rassendiscriminatie nemen af
• afschaffing van marteling als middel om bekentenis af te dwingen
• afschaffing doodstraf
• toenemende acceptatie van gemengde huwelijken
• afname van aantal verkrachtingen
• opkomende vrouwenrechten
• de acceptatie van, en het feitelijk voorkomen van huiselijk geweld nemen af
• het aantal abortussen wereldwijd neemt af
• de dierenrechten beweging komt op
• er is minder geweld tegen dieren in films
• de vegetarische beweging komt op
• het slaan van kinderen thuis en op school neemt af
• fysiek en seksueel misbruik van kinderen neemt af
• de homorechten komen op
• er is een afname van geweld tegen homo's
• een lichte daling van het aantal Amerikaanse gezinnen die aan plezierjacht doen

Er zijn drie mogelijkheden: óf deze ontwikkelingen zijn moreel neutraal, óf ze zijn moreel negatief, óf ze zijn moreel positief. Er zullen maar weinig mensen zijn in de Westerse wereld die de afname van het aantal moorden moreel neutraal of een morele achteruitgang zullen noemen. Wie zou de afname van het aantal verkrachtingen of fysiek geweld tegen kinderen een slechte zaak noemen? ect.  [4].
Het is dan ook enigzins vreemd dat Pinker zelf deze verschijnselen niet heeft samengevat onder de noemer morele vooruitgang. Misschien vond hij het té vanzelfsprekend om het expliciet te benoemen?  Moralitiy, moral sense, moral psychology komen veel voor in het boek, maar moral progress staat niet in index.

Echter, 2 jaar jaar later, in een lezing aug 2013 wordt moral progress door Pinker expliciet genoemd:

Pinker 14 aug 2013 Sante Fe Institute

On Moral Progress: Is the Human Conscience Led by the Head or the Heart? 14 aug 2013 Sante Fe Institute, met als inleiding:

"Is the human conscience led by the head or the heart? Is the moral progress we have enjoyed – religious freedom, the abolition of slavery, anti-war movements, civil, women’s, and gay rights – a gift of empathy and emotion, or of reason and logic?"

Op de 24e min zegt Pinker:

"Moral progress is something you can actually count. The most obvious form of moral progress consists in a reduction in violence: it is bad for a person to kill another, but also kidnapping, enslaving, raping and any other form of harm or coercion."

Hij voegt er aan toe: de motieven waren niet perse moreel van aard, maar vaak praktisch of economisch. Verder zegt hij: 

"There are other cases of what I would certainly count as moral progress: the treatment of children, racial minorities,  lynching, went in a steady freefall during the 20th century to zero by the eraly 1950s." (29:38 min)

"That is moral progress and the question is: how do you explain it."  (32:20 min)

Genoeg om aan te tonen dat Pinker zondermeer over moral progress spreekt. Hij accepteert moral progress als kwantificeerbaar, verifieerbaar empirisch gegeven. De vanzelfsprekendheid van morele vooruitgang wordt duidelijk als een denkbeeldig persoon een voorstel zou doen:

"Should we bring back slavery? This is a bad joke" ( 39min)

Hieruit blijkt dat we het nu vanzelfsprekend immoreel vinden om slavernij opnieuw in te voeren (wettelijk mogelijk te maken). 

De maatlat van morele vooruitgang

Hoe lost Pinker dat probleem op? Wat neemt hij als maatlat? En wat voor argumentatie geeft hij daarvoor? Pinker lost dit heel praktisch op. De maatlat voor het aantal moorden is het aantal moorden per 100.000 mensen per jaar. Het is een kwantitatieve maatstaf. De argumentatie daarvoor is dat die een zinnige vergelijking mogelijk maakt tussen landen en tijdperken, in tegenstelling tot absolute aantallen. Dezelfde kwantitatieve methode past hij toe op alle bovengenoemde verschijnselen. De afschaffing van de slavernij wordt in de grafiek weergegeven als het aantal landen dat wetten heeft aangenomen tegen slavernij. In andere gevallen geeft hij veranderingen in attitudes van geinverviewden weer zoals bij:  toenemende acceptatie van gemengde huwelijken (verschillende rassen), of het slaan van kinderen acceptabel is. Hier lijkt me wetenschappelijk niet veel tegen in te brengen.

Toch zou een filosoof dit niet voldoende kunnen vinden. Hij zou argumenten willen zien. Ter verdediging van Pinker's werkwijze: ik denk dat de morele vooruitgang al besloten zit in het immorele van moord (en geweld in het algemeen). Als moord immoreel is, dan is een daling in het aantal moorden automatisch morele vooruitgang. Als je vindt dat ieder mens gelijke rechten heeft, dan is het automatisch een morele vooruitgang wanneer ook negers, vrouwen, homo's en etnische minderheden gelijke rechten krijgen. Als je vindt dat ieder levend wezen dat pijn kan voelen geen pijn toegebracht mag worden, dan volgt automatisch dat wettelijke bescherming van dieren een morele vooruitgang is.

Ik denk dat we niet van Pinker als empirisch onderzoeker mogen eisen om een filosofische fundering te geven waarom bijvoorbeld moord immoreel is. Dat is het werkterrein van filosofen. Is het überhaupt te bewijzen dat moord immoreel is? In feite wordt een fundering van de moraal pas urgent als betwist wordt dat specifieke items in bovenstaande lijst morele vooruitgang inhouden. Wat is de relevantie van een maatstaf als het over zaken gaat die toch iedereen moreel verwerpelijk vindt? Daarmee bagatelliseert Pinker niet het belang van filosofie. Integendeel. Pinker wijst op filosofen die grote invloed hebben gehad op het denken over moraal: Hobbes, Spinoza, Descartes, Locke, David Hume, Beccaria, John Stuart Mill, etc. (p. 217). (Voor Nederland: Coornhert (1522-1590) die van belang was voor de humanisering van het strafrecht.). Recenter: Peter Singer (Expanding Circle of moral concern, zie mijn blog van 23 sept dat ook over morele vooruitgang gaat) is ook door Pinker genoemd.

Desondanks moet het belang en de noodzaak van filosofische fundering van moraal ook niet overdreven worden [2]. Tenslotte hebben democratische landen mensenrechten in wetten vastgelegd [5] en hebben zelfs de meeste islamitische landen de 'Universal Declaration of Human Rights' ondertekend (bron), wat op zich een grote vooruitgang is, en wordt er in de Bijbel ook geen filosofische fundering van de moraal gegeven. [3]

Andere bronnen

GEM 2012: Steven Pinker on Emotion, Reason and Moral Progress (ook pdf beschikbaar)

Noten

1. Pinker: de inconstentie van slavernij heeft altijd bestaan, maar als je eenmaal inziet dat degene die slavernij verdedigt zelf geen slaaf wil zijn, dan is het een fascinerende vraag waarom het meer dan duizend jaar heeft geduurd voordat men slavernij ging afschaffen. 
2. Volgens Herman Phillipse zijn alle pogingen van filosofen om moraal te funderen mislukt (hoorcollege Ethiek en Evolutie, Studium Generale Utrecht 2008).
3. Het is sowieso uiterst lastig om een moraal uit de Bijbel te destilleren heb ik begrepen. Zelfs het gebod Gij zult niet doden heeft te kampen met vertaalproblemen: doden of moorden? Een heel verschil!  "Brettler lijkt van mening dat hier inderdaad sprake is van een incorrecte vertaling van de overgeleverde tekst" (bron). Ook de eindeloze diversiteit van bijbelinterpretaties verhindert een eenduidige op 'de bijbel' gebaseerde moraal. Gelukkig hebben we in Nederland wetgeving die dit oplost!
4. Deze alinea vervangt een niet relevante opmerking (19 nov 2013 10:00) 
5. Bovendien zijn er vele internationale verdragen en instanties die grote betekenis hebben in het terugdringen van geweld en oorlog. Het Internationaal Gerechtshof is gevestigd in het Vredespaleis, Den Haag, en heeft als doel geschillen tussen staten op vreedzame wijze op te lossen. Zo zijn er veel meer instanties te noemen (Human Rights Watch; Internationaal Zeerechttribunaal [Greenpeace!]). Deze instanties hebben meer praktisch nut dan disputen over de oorsprong van de moraal. toegevoegd: 28 nov 13.

Postscript

12 dec 2013

Susan Neiman (filosofe) schreef het boek: Morele helderheid. goed en kwaad in de eenentwintigste eeuw (2010) (Engelse titel: Moral Clarity A Guide For Grown-Up Idealists).
"De vooruitgangsidealen van de Verlichting zijn de afgelopen decennia ernstig in twijfel getrokken, onder ander door denkers als John Gray.  Susan Neiman neemt strijdlustig de taak op zich om de morele erfenis van de Verlichting te verdedigen. Er is niets triviaals aan de afschaffing van de slaverij, de ontwikkeling van de sociaaldemocratie en de oprichting van het Internationaal Strafhof. Het feit dat misdadigers niet meer op het dorpsplein worden geëxecuteerd, getuigt van een verhoogde morele gevoeligheid. Hoewel er altijd het gevaar bestaat dat ze van voorbijgaande aard is, is er volgens Neiman de afgelopen tweehonderd jaar wel degelijk morele vooruitgang geboekt. Deze prestaties zijn alles behalve vanzelfsprekend."
(Jochem van den Berg)
Treffend, dat een beroepsfilosoof als Susan Neiman (die ik nog niet kende) spreekt over de afschaffing van de slavernij en morele vooruitgang.

Steven Pinker (4) De uitzonderlijke positie van Amerika op het gebied van geweld

Figure 3-10 uit Steven Pinker The Better Angels of Our Nature

 

Verbazingwekkend, maar er valt niet aan te ontkomen: Amerika is veel gewelddadiger dan Europa. Dat blijkt uit de statistieken in het boek van Steven Pinker, The Better Angels of Our Nature. 

Het aantal moorden per 100.000 inwoners per jaar is wereldwijd de standaard maat voor het relatieve moordcijfer. Daardoor kun je landen en de historische ontwikkeling in de loop der jaren vergelijken. In het begin van deze eeuw had West-Europa een moordcijfer van 1 per 100.000 per jaar en Amerika had in de 70-er en 80-er jaren een moordcijfer van 10 per 100.000 per jaar. Dat was 10x zo veel! Een stad als Detroit had toen 45 moorden per 100.000 pj, dat is dus 45x zoveel als West-Europa. Het cijfer voor Noord-Amerika was in 2000 gedaald tot 3,9 per 100.000 per jaar. Nog steeds 4x hoger dan Europa dat gemiddeld nog steeds op 1 per 100.000 staat. Uit bovenstaande grafiek is de onoverbrugbare kloof tussen Amerika en Europa goed te zien.

Let op: Pinker is een in Canada geboren Amerikaan. Hij is eerlijk wat de cijfers betreft. U kunt het controleren in wikipedia: een aparte pagina met alle moordcijfers van alle landen ter wereld. Fascinerend op zich. Nog een andere (Amerikaanse) bron schrijft: U.S. murder rate higher than nearly all other developed countries: FBI data: "But the 2012 murder rate — 4.7 murders per 100,000 people — was significantly higher than in most other wealthy nations.
The comparable rate is 0.4 in Japan [!], 0.8 in Germany, 1.0 in Australia 1.1 in France and 1.2 in Britain". Nederland heeft: 1,1 (kan beter!).

Pinker voegt er nog aan toe: 3,9 moorden per 100.000 lijkt niet zoveel, maar in absolute aantallen is dat  ieder jaar 17.000 doden, en in totaal is dat bijna één miljoen doden sinds 1950 (p. 167). Bijna 1 miljoen.

Waarom? Waarom? Waarom? Pinker citeert een beroemd geworden verklaring: democratie kwam te vroeg in Amerika. In Europa werd de bevolking eerst ontwapend, en gaf de Staat zichzelf het monopolie op het gebruik van geweld en pas daarna kwam democratie (= de macht van het volk). Amerika werd een democratie vóórdat de burgers ontwapend werden. Met als resultaat dat er in de Amerikaanse grondwet staat dat iedere burger het recht heeft een wapen te dragen. (Pinker: p.118). Niemand is in staat gebleken daar iets aan te doen. Niemand.

Maar dan nog: zelfs als het een grondwettelijk recht is, waarom zou je wapens willen hebben? en willen gebruiken? Pinker heeft dit volgens mij niet verklaard. (Als een Amerikaan een andere Amerikaan doodschiet, heeft hij waarschijnlijk 80-90% kans dat hij een mede-Christen doodschiet).

Waarom blog ik hierover? Ik had al eerder op 18 december 2012 geblogd: Christelijk Amerika is niet in staat einde te maken aan schietpartijen. En Darwin is een sadist omdat hij van schieten hield. Er is iets met Amerika aan de hand: of het nu komt omdat ze christelijk zijn of door iets anders, de cijfers zijn duidelijk.

En eerder op 17 mei 2010 blogde ik: Goddeloos Amerika of: is God een kapitalist? (aub geduld: evolutie.blog.com is traag; dat is de reden dat ik verhuisd ben!) naar aanleiding van de documentaire SICKO van de Amerikaanse journalist en filmmaker Michael Moore en het boek De utopie van de vrije markt van de Nederlandse filosoof Hans Achterhuis. Hij beschrijft dat Amerikanen het werk van de atheïstische (!) schrijfster Ayn Rand "na de Bijbel, als het belangrijkste boek van de afgelopen eeuw" waarderen. Het credo van Ayn Rand: "hebzucht is een nastrevenswaadige en positieve eigenschap". (zie ook alle postscripts van die post!).

Postscript 19 nov 13

Amerika is een uitzonderlijk land: 

"Alleen de Verenigde Staten en Somalië hebben het Verdrag inzake de rechten van het kind niet geratificeerd, Somalië omdat het geen georganiseerde staatsstructuur meer heeft, de V.S. omdat het verdrag de doodstraf van minderjarigen verbiedt". (Nederlandse wiki)

"United States has not ratified the Convention on the Rights of the Child, and will not be able in the near future because the Convention forbids both death sentences and life imprisonment for children. Along with Somalia and South Sudan (the most recent independent country), the United States is one of only three countries in the world which have not ratified the Convention." (Engelse wiki)

Steven Pinker (3): waarom duurde het 2000 jaar voordat de mensheid slavernij heeft afgeschaft?

Steven Pinker

Religie, Christendom, God, godsdienstoorlogen en de Bijbel komen vaak voor in het boek van Pinker The Better Angels of Our Nature, maar er is geen apart hoofdstuk over religie. Uiteraard kun je godsdienstoorlogen ('wars of religion') [1] verwachten in een boek dat over oorlogen gaat. Of je het 'godsdienstoorlogen' mag noemen of gewoon oorlogen moet noemen is soms lastig te bepalen. 

Feit is dat strijdende partijen vaak verschillende godsdiensten hadden (christenen tegen moslims), en zelfs beide Christelijk zoals in oorlogen van protestanten tegen katholieken [2]. Hoofdstuk 4 (The Humanitarian Revolution) bespreekt godsdienstoorlogen, met name de paragrafen:

• Superstitious killing: human sacrifice, witchcraft, and blood libel
• Superstitious killing: Violence Against Blasphemers, Herectics and Apostates

Titels spreken voor zich. Hierin behandelt hij de attitudes van o.a. Maarten Luther (antisemiet) en Johannes Calvijn (liet Michael Servetus verbranden). Pinker claimt dat de meest dodelijke tijd om in te leven in Europa was gedurende de Godsdienstoorlogen in de vroege 17e eeuw, gevolgd door WOI (figure 5-18). Pinker bestrijdt met al zijn feitenmateriaal dat religie een vredelievende invloed heeft op mensen [3]. Hij maakt een gunstige uitzondering voor de Quakers en sommige liberale protestanten. Verder meldt hij als een uitzondering op door religie gesanctioneerde genocides, de 16e eeuwse Spaanse priester Antonio de Montesinos, die protesteerde tegen de weerzinwekkende behandeling van de inheemse Amerikanen door de Spanjaarden (p.402). En in het recente verleden verklaart Pinker de 5-voudige daling in het aantal moorden in Boston door o.a. de invloed van de lokale kerk (p. 150). Pinker is dus niet dogmatisch negatief over religie. Bijvoorbeeld: de bloedige Franse Revolutie was niet religieus van aard. Terug naar de godsdienstoorlogen: religie kan 'gewone' oorlogen intensiveren door religieus fanatisme en omdat over geloofskwesties niet te onderhandelen valt (p.282). Tenslotte is er volgens Pinker een einde gekomen aan godsdienstoorlogen doordat "people started to place a higher value on human life". [4] Een intrigerende opmerking!

Slavernij

 

dia uit presentiatie van Pinker
(figuur 4-6 in het boek)

Slavernij is pas recent in de geschiedenis van de menselijke beschaving afgeschaft. En het heeft nog 300 jaar na de eerste geduurd voordat de laatste natie zover was. 
Op pag 188 van de paperback staat een grafiek (figure 4-6) met het toenemende aantal landen dat slavernij verboden heeft. Het begint ongeveer vanaf 1776 goed op gang te komen. Voor het grootste gedeelte van de menselijke beschaving was slavernij eerder regel dan uitzondering volgens Pinker. Een opmerkelijk feit –gezien door moderne ogen– is dat slavernij werd geaccepteerd in het Oude en Nieuwe Testament van de Bijbel en werd verdedigd door de grootste filosofen ooit, Plato en Aristoteles. Pinker citeert Exodus:

"If a man strikes his male or female slave with a rod and he dies at his hand, he shall be punished. If, however, he survives a day or two, no vengeance shall be taken; for he is his property" Exodus 21:20-21

Je mag een slaaf dus niet doodslaan, wel slaan. Kennelijk gebeurde dat vaak genoeg om dit verbod uit te vaardigen. Tevens blijkt dat een slaaf je eigendom is, net zoals de dieren je eigendom zijn. Als je zó hard slaat dat de slaaf niet binnen 2 dagen doodgaat, ga je vrijuit. Je mag dus zo hard slaan dat de arme slaaf bewegingsloos, bewusteloos blijft liggen, maar nog net niet dood is. De beweegredenen achter dit verbod zijn dus niet echt humanitair. Anders was het slaan op zich verboden. Het systeem van slavernij, dat je andere mensen kunt bezitten en als zodanig mag behandelen, wordt niet afgewezen. Slavernij wordt ook niet verboden in de Tien Geboden. Voor Joden en Christenen zijn de Tien Geboden direct afkomstig van God en zijn de universele en tijdloze normen voor goed en kwaad. 
Pinker doet geen uitgebreid onderzoek naar slavernij in de Bijbel, maar voor de volledigheid geef ik hier nog 5 aanvullende citaten (de BibleGateway geeft 181 hits op het trefwoord 'slave') die aantonen dat slavernij in de Bijbel normaal is:

"So after Abram had been living in Canaan ten years, Sarai his wife took her Egyptian slave Hagar and gave her to her husband to be his wife." Genesis 16:3

“Your slave is in your hands,” Abram said. “Do with her whatever you think best.” Then Sarai mistreated Hagar; so she fled from her. Genesis 16:6

"Then Abimelek brought sheep and cattle and male and female slaves and gave them to Abraham, and he returned Sarah his wife to him. Genesis 20:14

"Slaves, obey your earthly masters in everything... Colossians 3:22

"Teach slaves to be subject to their masters in everything... Titus 2:9

Dus zelfs Abraham had slaven (en ging er mee naar bed met toestemming van zijn vrouw). Het belangrijkste punt dat ik hier wil maken: slavernij was normaal in die tijd. Soms werden er aardige dingen gezegd over slaven:

"Masters, provide your slaves with what is right and fair, because you know that you also have a Master in heaven." Colossians 4:1

En zie dit citaat: [6] De reden om slaven rechtvaardig te behandelen zouden we vandaag niet meer gebruiken, maar belangrijker is dat uit het citaat blijkt dat slavernij op zich niet werd afgewezen. Verder in Exodus 21 kun je nog lezen dat als je een slaaf zo hard op zijn oog slaat dat hij blind wordt, of zijn tanden er uit slaat, dan moet je hem vrijlaten. De regels tonen aan hoe wreed men toen was. En dat men wreedheid probeerde in te dammen.

Is Pinker bevooroordeeld over het Christendom? Enigszins. Voor zover ik gezien heb, vermeldt Pinker bijvoorbeeld niet dat er één paus geweest die slavernij verboden heeft, nl.: Paus Paul III in 1537 (wiki). Maar hij schrijft wel dat Quakers (een christelijke beweging) in 1787 de 'Society for the Abolition of the Slave Trade' hebben opgericht. Op welke bijbeltekst ze zich baseerden weet ik niet. Die teksten zouden er niet kunnen zijn. Maar andere Christenen verdedigden slavernij op grond van de Bijbel [7]. Gezien bovenstaande citaten lijkt mij dat niet zo moeilijk. Dat Christenen op grond van de bijbel slavernij verdedigen én tegelijk verwerpen, betekent dat de bijbel niet geschikt is als morele leidraad (op dit punt). 
Maar stel nu –for the sake of argument– dat Christenen terecht slavernij op grond van de Bijbel afwijzen, waarom was slavernij dan normaal in de Bijbel, en waarom heeft het dan zo'n 2000 jaar geduurd voordat de slavernij daadwerkelijk afgeschaft werd? Waarom hebben (Nederlandse, Engelse, Amerikaanse, ... ) Christenen volop meegedaan aan slavenhandel en slavernij?
Een andere mogelijkheid: Joden en Christenen zijn tegenwoordig tegen slavernij op grond van humanitaire redenen, die niet op de Bijbel gebaseerd zijn. Dit lijkt mij waarschijnlijker.

Of zouden er nog gelovigen zijn die –zonder het hardop te zeggen– menen dat slavernij eigenlijk wel geoorloofd is omdat het in de Bijbel staat? Of zouden ze liever zwijgen over het hele onderwerp omdat afschaffing van de slavernij geassocieerd is met niet-Bijbelse mensenrechten, humaniteit of met een boek (Uncle Tom's Cabin)? Niemand zou er tegenwoordig aan mogen twijfelen dat slavernij moreel slecht is, of je nu Christen, Jood, Moslim of atheïst bent.

Dat het erg moeilijk is om slavernij af te wijzen, zélfs als je vrijheid en gelijkheid van mensen voorstaat, zelfs voor een Christelijke natie, blijkt wel uit de United States Declaration of Independence (1776): "all men are created equal" maar slavernij bleef bestaan. (Jefferson zelf had honderden slaven!). 

Waarom is het toch zo moeilijk om slavernij af te wijzen? Uiteindelijk staat er in Artikel 4 van de Universele verklaring van de Rechten van de Mens: "Niemand zal in slavernij of horigheid gehouden worden. Slavernij en slavenhandel in iedere vorm zijn verboden".

Het is niet de bedoeling van Pinker om Christenen er van te beschuldigen dat ze nog steeds vóór slavernij zijn omdat het in de Bijbel staat. Nee, zegt hij, Christenen zijn niet voor slavernij, maar ze bewijzen lippendienst aan de Bijbel als bron van de moraal zonder alles te accepteren wat er in de bijbel staat [5].

Volgens mij zou het grote pijnpunt voor Christenen wel eens kunnen zijn dat we deze morele vooruitgang niet te danken hebben aan de Bijbel. Integendeel: een geloof gebaseerd op de Bijbel blokkeert dit soort vooruitgang. De Bijbel accepteert slavernij, vrouwen als tweederangs individuen, wrede straffen als stenigen, vervolging van homoseksuelen, dieren als ondergeschikt aan mensen. Het idee dat er tijdloze, eeuwige, universele wijsheden en een absolute moraal in de Bijbel staan die 2000 jaar later nog steeds gelden, gaat zeker niet op voor de slavernij.

Tenslotte: het gaat er Pinker niet om de Bijbel of het Christendom te ondermijnen, maar aan te tonen dat alle vormen van geweld in de loop van de menselijke geschiedenis zijn afgenomen. Slavernij was één van die vormen van geweld. De Bijbel werd nu eenmaal 2000 jaar geleden geschreven in een tijd dat mensen slavernij als normaal ervaarden. Sindsdien is er veel verandert. Heel veel. Het verbazingwekkende is dat het de mensheid (de meest intelligente diersoort op aarde!) 2000 jaar heeft gekost om slavernij af te schaffen. Hoe kan dat in hemelsnaam? Waarom duurde het 2000 jaar voordat de mensheid slavernij heeft afgeschaft?

Noten

1. het begrip 'godsdienstoorlog' wordt ook erkend door de Vereniging van Christen Historici !
2. Officieel kan dat helemaal niet vanwege Jezus' geboden: Heb Uw Broeder Lief en:  Heb Uw Vijanden Lief.
3. The theory that religion is a force for peace, ... does not fit the facts of history. (p.818 behalve The Quakers.
4. Zou kunnen, maar waarom toen pas? Volgde dat niet uit de Tien Geboden en de woorden van Jezus? Denk aan: The Sanctity of Human Life.
5. "They pay it lip service as a symbol of morality, while getting their actual morality from more modern principles."  (p.14)
6. "But if a priest buys a slave with money, or if slaves are born in his household, they may eat his food." Zelfs priesters mochten slaven houden, als hij ze maar te eten gaf!
7. Genesis 9:25: he said, "Cursed be Canaan! The lowest of slaves will he be to his brothers." Deze tekst werd door Amerikaanse Christenen in de tijd van de slavernij gelezen als: negers zijn de afstammelingen van Noach's zoon Ham, die door God vervloekt waren en bestemd tot slavernij.  Bron: Desmond en Morris: Darwin's Sacred Cause. p. 176. 

 

Vorige blogs over Pinker

- Steven Pinker (2) Verklaringen voor de afname van alle vormen van geweld.
- Indrukwekkend boek van Steven Pinker: The Better Angels of Our Nature.

Aanbevolen

Voor degenen die het boek niet hebben: hier staat een complete lezing van Pinker uitgeschreven inclusief de powerpoint plaatjes (en de discussie).

Postscript 

1 Nov 2013

Ethics and slavery (BBC) is een gebalanceerde bespreking van ethiek en slavernij (Why is slavery wrong?) en de rol van religie (Christianity and slavery,  islam, boeddhisme), slavernij kwam voor in alle culturen  (Slavery was a very common practice).

Steven Pinker (2) Verklaringen voor de afname van alle vormen van geweld

 

The Better Angels of Our Nature

Korte samenvatting van mijn vorige blog: Steven Pinker betoogde dat het aantal moorden, wrede straffen, en doden ten gevolge van oorlogen significant daalt in de loop van de menselijke geschiedenis.
Als we deze opmerkelijke feiten accepteren, kunnen we zoeken naar verklaringen.  Pinker zoekt verklaringen in het Pacificatie proces (H.2), het Civilisatie proces (H.3), de Humanitaire Revolutie (H.4) en de Rights Revolution (H.7) daarbij gebruik makend wat historici naar voren hebben gebracht. 

Verklaringen zijn onzekerder dan feiten. Maar Pinker is kritisch ten opzichte van zijn eigen verklaringen en vergelijkt die met alternatieve verklaringen. Degenen die nóg meer feiten willen, zijn hoofdstukken 5 en 6 zeer geschikt. Daarin probeert hij met statistieken aan te tonen dat er een dalende lijn zit in het aantal oorlogen en genocides: "The numbers tell us that war, genocide, and terrorism have declined over the past two decades" . Belangrijk ter ondersteuning van zijn betoog, maar nogal 'droge' hoofdstukken vindt ik zelf.

Ik geef hier in het kort een aantal interessante verklaringen zonder in te gaan op details.

Eén verklaring is het civilisatie proces: in de loop van eeuwen beginnend bij de 11e of 12e eeuw gingen Europeanen in toenemende mate hun impulsen beheersen, begonnen na te denken over de gevolgen van hun handelen en zich te verplaatsen in de gedachten en gevoelens van andere mensen (empathie). Men begon sympathie te voelen voor de slachtoffers van oorlogen en andere wreedheden tegen menselijke individuen.

De Verlichting maakte een eind aan extreem wrede straffen. Men begon te beseffen dat mensen ('heksen') verbranden misschien toch niet zo'n goed idee was. De laatste heks werd in Engeland in 1716 verbrand en in Europa werd de laatste heks in 1749 verbrand. Men begon in te zien dat rampen niet door 'heksen' veroorzaakt werden, maar natuurlijke oorzaken hadden. Het besef drong door dat men goede redenen behoort te zoeken voor de dingen waarin men gelooft. En wat betreft 'heksen' had men die niet.

Ook tegen de vervolging van (religieuze) andersdenken werd in toenemende mate geprotesteerd. Men begon te beseffen dat het beter was de ideëen van mensen aan te vallen, in plaats van de personen plus hun boeken te verbranden. Leven en geluk begonnen belangrijke waarden te worden. Een mensenleven begon zwaarder te wegen. Opvattingen moeten gebaseerd worden op ervaring en logica. Opvattingen bestrijd of verdedig je niet met het zwaard.

De opkomst van het idee en praktijk van hygiene ging gepaard met een afname van wrede straffen.

Een andere, of aanvullende, verklaring is: democratie. Het is moeilijk voor te stellen dat democratie van de grond komt als de strijdende partijen van mening zijn dat moord een goed middel is om meningsverschillen op te lossen. Ook kan democratie met vrije meningsuiting (in principe) slechte ideëen kritiseren en elimineren waar dat eerst niet mogelijk was door gebrek aan vrije meningsuiting. Dat de bewijslast voor hekserij niet deugt, moet zonder gevaar voor eigen leven in het openbaar gezegd kunnen worden.

Boekdrukkunst is volgens Pinker een mogelijke externe causale factor in de humanitaire revolutie: de opkomst van de boekdrukkunst, massaproductie van het boek, en geletterdheid bij de bevolking. Men nam kennis van gedachten, standpunten, ervaringen, en gevoelens van andere mensen en culturen (romans, literatuur). Het blikveld van eigen dorp of stad werd verruimd. Zojuist zie ik in de Volkskrant: Lezen van literatuur bevordert empathisch vermogen. Combineer geletterdheid met Verlichting, democratie en je hebt kansen om onrechtvaardige toestanden in de samenleving aan te pakken. Soms kun je een enkel boek aanwijzen dat grote invloed heeft: Beccaria's On Crime and Punishment.  Dat was de aanzet voor het uitbannen van wrede straffen in heel Europa. (In de tijd van Jezus was boekdrukkunst nog lang niet uitgevonden).

Omslag in het denken over oorlog: van iets dat verheerlijkt werd en als onvermijdelijk gezien werd, tot iets dat verafschuwd werd: "Writers had been glorifying war at least since the 18th century".

Wereldwijde handel is gunstig voor vrede. Lid zijn van een Intergouvernementele organisatie verlaagt de kans op oorlog. Later komen daarbij reizen naar verre landen, het internationale karakter van wetenschapsbeoefening en nog later de opkomst van tv, internet en goedkope intercontinentale vluchten (Jet age).

 

Rights Revolution

Figure 7-1: het gebruik van de termen: civil rights, women's
rights, children's rights, gay rights, animal rights in boeken
vanaf 1948 tot 2000 als percengtage van dat in 2000
op basis van de data in Google Books

 

Hoofdstuk 7: The Rights Revolution vind ik één van de hoogtepunten van het boek. Mijn favoriete hoofdstuk. Als er iets blijft hangen behalve de vele dalende grafieken, dan is het wel dit hoofdstuk. Ter introductie het figuur hierboven. Het laat in één oogopslag zien waar het Pinker omgaat. Eerder had de humanitaire revolutie iets in gang gezet dat niet meer te stoppen was. De Rights Revolution had ook een eigen niet te stoppen interne dynamiek. Geef je eenmaal individuen rechten, dan dringt het besef door dat het onrechtvaardig is om bepaalde individuen daarvan uit te sluiten op basis van geslacht, leeftijd, sexuele voorkeur (hetero-, homo-) of zelfs tot welke biologische soort je hoort. Pinker illustreert dit o.a. aan de hand van de daling van het  aantal racistische moorden in Amerika, en de daling van het aantal verkrachtingen (rape), huiselijk geweld, etc. Dit is geen toevallige fluctuatie. Attitudes ten opzichte van vrouwen veranderen (feminisme). Attitudes ten opzichte kinderen veranderden: kinderarbeid, slaan van kinderen [spanking], en synchroon daarmee de praktijk met als gevolg een grote daling van kindermoord [infanticide]) en het sexueel misbruik van kinderen (child abuse). Invloed van Rousseau. Verder: homo-rechten, de afname van geweld tegen homo's [gay bashing] en de décriminalisering van homoseksualiteit (zie: Alan Turing!). Steeds legt hij verband tussen praktijken en attitudes. 

En tenslotte: dieren rechten (animal rights) en de afname van wreedheid ten opzichte van dieren in de loop van de recente geschiedenis. Boeken van individuen spelen een rol (Voltaire, Bentham), later filosofen Peter Singer (Animal Liberation). Mogelijk speelt in Nederland de filosoof Floris van den Berg (De Vrolijke Veganist) een dergelijke rol. Overigens had de Europese filosofie een bijzonder slechte start met de filosoof Descartes. Waarschijnlijk heeft Charles Darwin's opvatting van de gemeenschappelijke afstamming van mens en dier (in de mate waarin die werd geaccepteerd) ook een rol gespeeld. Een belangrijke invloed was de ontdekking in de Renaissance dat hele naties zoals India vegetarisch leefden.

In hoofdstuk 8 Inner Demons gaat Pinker in op de 'aard van het beestje' dat mens heet: psychologie en hersenen (Pinker is van huis uit psycholoog). Een lang hoofdstuk van méér dan 100 pagina's. Het hoofdstuk 9: Better Angels (120 pagina's) gaat over de betere kant van de mens: empathie en altruisme. Pinker betoogt dat empathie alléén niet in staat is om de samenleving ten goede te veranderen. Het is het verstand dat ons vertelt dat we de circle of empathy moeten vergroten. (dit schreef Peter Singer ook al in The Expanding Circle). Interessant om later nog eens uit te diepen en te vergelijken met Frans de Waal's Age of empathy. In deze beide hoofdstukken wordt verder veel nieuws en ouds verteld, maar bij mij is er weinig blijven hangen. Duidelijk is wel dat onze hoop gevestigd is op Reason (verstand, rede, redelijkheid). Ons verstand kan fouten ontdekken in de laatste en definitieve redenering:

"if you detect a flaw in this argument, it is reason that allows you to point it out and defend an alternative." (p. 809)

Volgende blogs nog iets over religie en Amerika. 

Vorig blog

Indrukwekkend boek van Steven Pinker: The Better Angels of Our Nature

Indrukwekkend boek van Steven Pinker: The Better Angels of Our Nature

Steven Pinker

Ik heb The Better Angels of Our Nature: Why Violence Has Declined van Steven Pinker [1] in zijn geheel gelezen, en ik vind het een uiterst indrukwekkend en belangrijk boek. Verplichte kost voor iedereen die zich een oordeel wil vormen over heden, verleden, toekomst van de menselijke beschaving. 

Het is een belangrijk boek omdat het gangbare ideeën zoals 'Wij leven in de meest gewelddadige tijd ooit' weerlegt met feiten. Hij weerlegt daarmee de pessimistische opvatting dat er in de geschiedenis van de mensheid geen morele vooruitgang zou zijn. Alsof we nog net zo wreed zijn als vroeger. En dat is uiterst belangrijk. Het boek geeft overvloedige redenen voor optimisme omdat Pinker laat zien dat er morele vooruitgang is in de loop van de menselijke geschiedenis. Hij laat dat zien aan de hand van zeer diverse bronnen over geweld en oorlogvoering in het verleden. Na het lezen van het boek (nee, tijdens!) ga je met andere ogen kijken naar de huidige tijd en naar het verleden. Een zekere mate van optimisme is onvermijdelijk na het lezen van dit boek.

Ter illustratie van de algemene denkwijze over het beschavingsniveau van de huidige mensheid hier een treffend citaat van een bezoeker van dit blog, nog niet zo lang geleden:

"Is de wereld nu zoveel beschaafder? Een wereld waar men toekijkt bij hongersnood, ziekte en oorlog, waar men vluchtelingen weg stuurt? Hoe zit het met de “lichamelijke integriteit” in een wereld waar een vrouw het leven van haar ongeboren kind van 24 weken, wel of niet met hazenlip, mag laten beëindigen?"
(3 okt, hier )

Dit is een zeer begrijpelijke houding. Ik had ook een dergelijk gevoel vóórdat ik het boek van Pinker had gelezen. Pinker's antwoord: we zijn blind voor het feit dat mensen een paar eeuwen geleden veel wreder waren dan nu. Dat geldt in ieder geval voor het Westen en andere democratische landen buiten het 'Westen'. Ik geef een typisch Nederlands voorbeeld: de moord op de gebroeders De Witt in 1672 ('moord' is te zwak uitgedrukt, het was een afschuwelijke lynch partij):

Moord op de gebroeders De Witt (©wiki)

"De lijken [ van Johan en Cornelis de Witt ] werden vervolgens volledig ontkleed, ondersteboven opgehangen aan de wipgalg en opengereten. Tenen, vingers, duimen, oren, neuzen, lippen, tongen en handen werden afgesneden. De ingewanden werden uit de lichamen gehaald en deels door de omstanders opgegeten of aan honden te eten gegeven. Ook werden de lichamen gecastreerd. Een dode kat werd tussen de benen van Cornelis gelegd. Verhoeff sneed inderdaad de harten uit de lichamen." (wiki)

Pinker kent dit verhaal niet, maar geeft een bijna eindeloze hoeveelheid voorbeelden van hoe wreed men vroeger was: in het oude Griekenland, de getuigenissen in het Oude Testament van de Bijbel ('The Hebrew Bible'), het Romeinse Rijk en het vroege Christendom, de Middeleeuwen, Vroeg-Moderne Europa, en Amerika. Hij beschrijft dit alles op een fascinerende manier en goed gedocumenteerd. Het is indrukwekkend door de gedetailleerde en realistische beschrijvingen van wrede manieren hoe mensen met elkaar omgaan. Hier nog een citaat over het stenigen van mensen uit de Bijbel:

"De HEER zei tegen Mozes: 'Die man moet gedood worden. De hele gemeenschap moet hem buiten het kamp stenigen.' "  5 Numeri 15:35

Toen brachten ze hem met zijn allen buiten het kamp, en daar doodden ze hem door hem te stenigen, zoals de HEER Mozes had opgedragen. 6 Numeri 15:36

Pinker vertelt niet alleen verhalen, maar hij laat met aantallen, statistieken en grafieken zien dat het aantal doden in oorlogen in de loop der eeuwen is afgenomen. Dat is de sterke kant van zijn boek. Oorlogen zijn een affaire tussen staten en staatshoofden. Oorlog is wat anders dan moord. Moord is wat individuele mensen elkaar aandoen. Het beste voorbeeld van de dalende trend in het aantal moorden is misschien wel deze grafiek:
 

De daling van moord (homicide) lijkt niet zo groot
omdat de schaalverdeling logaritmisch (0-1-10-100) is, maar
in feite is de afname zeer spectaculair: een factor 100! (p. 72-73)

Het aantal moorden is gedaald van 110 per 100.000 inwoners tot minder dan 1 per 100.000 inwoners per jaar (zie grafiek). Een daling met een factor honderd! Dat is geen kleinigheid, geen toevallige fluctuatie. Dit is een uiterst cruciaal gegeven in het boek. Dit geldt voor heel Europa en de daling begon vanaf plm. 1200.  Andere voorbeelden van afnemende wreedheid en toenemende beschaving: 

• afschaffing slavernij
• lynchpartijen en rassendiscriminatie nemen af
• afschaffing van marteling als middel om bekentenis af te dwingen
• afschaffing doodstraf
• toenemende acceptatie van gemengde huwelijken
• afname van aantal verkrachtingen
• opkomende vrouwenrechten
• de acceptatie van, en het feitelijk voorkomen van huiselijk geweld nemen af
• het aantal abortussen wereldwijd neemt af
• de dierenrechten beweging komt op
• er is minder geweld tegen dieren in films
• de vegetarische beweging komt op
• het slaan van kinderen thuis en op school neemt af
• fysiek en sexueel misbruik van kinderen neemt af
• de homorechten komen op
• er is een afname van geweld tegen homo's
• een lichte daling van het aantal Amerikaanse gezinnen die aan plezierjacht doen (er is zoveel bijzonders over Amerika te melden dat ik er een apart blog over kan schrijven).

Wat het boek nog interessanter maakt is dat behalve de vele dalende grafieken (bijna alles daalt!), Pinker ook historisch-culturele-psychologische verklaringen geeft voor die daling in: 'The Civilizing Process' (hoofdstuk 3), 'The Humanitarian Revolution' (h. 4) en 'The Rights Revolution (h. 7). Hij geeft verklaringen uit de literatuur en vult die aan met zijn eigen theorie. Omdat de materie in dit blog al meer dan genoeg te denken geeft, en ik duidelijk de feiten wil scheiden van de verklaringen van die feiten omdat die feiten op zich staan, ga ik in een volgend blog in op de verklaringen. Maar die zijn zeker zo interessant als de data. Die bepalen voor een groot deel de impact die het boek op mijn denken heeft.

Nederlandse
vertaling

Ik kan nu al zeggen dat Pinker een indrukwekkend denker is. Hij presenteert niet alleen zijn favoriete hypotheses, maar hij denkt data and evidence driven en blijft kritisch ten aanzien van zijn eigen ideeën. Hij bespreekt en beoordeelt alternatieve verklaringen. Het is de optelsom van al de feiten en verklaringen die een blijvende indruk op mij achterlaten.

Waarom het boek zo'n indruk maakt: ondanks de dagelijkse berichten over terreuraanslagen, burgeroorlogen, bombardementen, gewapende conflicten in de wereld, etc. geeft dit boek reden tot optimisme: historisch gezien neemt geweld wereldwijd af en worden we beetje bij beetje beschaafder.

De volgende blogs gaan over de verklaringen van de afname van geweld; over uitzonderlijk hoog geweld in Amerika; en over religie:

• Steven Pinker (2) Verklaringen voor de afname van alle vormen van geweld
• Steven Pinker (3): waarom duurde het 2000 jaar voordat de mensheid slavernij heeft afgeschaft?
• Steven Pinker (4) De uitzonderlijke positie van Amerika op het gebied van geweld 
• Steven Pinker (5) over morele vooruitgang

Bronnen

• Wikipedia artikel: The Better Angels of Our Nature: Why Violence Has Declined
• Als je geen zin hebt in een boek van 900 paginas, dan is de Tinbergen lezing een absolute aanrader: Niko Tinbergen lezing 2013  (de discussie is niet opgenomen in de opname)  (MS Silverlight nodig, niet op youtube maar voordeel: dia's). Want hij geeft daar een perfecte samenvatting van het boek in 1 uur met het voordeel dat het veel levendiger is en in kleur met veel extra plaatjes die niet in het boek staan (plus Niko Tinbergen).
• Er zijn verschillende lezingen op youtube: zoals deze The Better Angels of Our Nature: Why Violence Has Declined (juni 2012) is een van de recentste. 
• Frequently Asked Questions about The Better Angels of Our Nature: Why Violence Has Declined op de homesite van Steven Pinker. Aanbevolen!
• zie ook: Bernard Wasserstein (2007) Barbarism and Civilization: A History of Europe in Our Time, OUP Oxford. (het gelijkertijd naast elkaar bestaan van barbarisme en beschaving).
• Necrometrics: site van een wetenschapper die zich gespecialiseerd heeft in statistieken van oorlogen en moorden (comparative genocide is a hobby of mine).
   

Noten

1. Ik heb de Penguin paperback uitgave van 2011 (zie plaatje) met de wat vage ondertitel 'A History of Violence and Humanity', maar de hardback titel is duidelijker: 'The Better Angels of Our Nature: The Decline of Violence In History And Its Causes'. Paperback totaal: 1026 paginas: 841 pagina's tekst en 185 pagina's noten, literatuur, en index.

Postscript

24 Okt 2013

De wereld is er veiliger op geworden

Dr Bart van Heerikhuizen (socioloog):  Waarom denken zoveel mensen dat vroeger alles beter was? openbaar college van de Universiteit Nederland, dinsdag 22 okt, waarin hij tegen het einde van het college (13e min) vertelt:

"Mensen gaan in de openbare ruimte minder gewelddadig met elkaar om dan 400 jaar geleden, historisch-criminologen hebben dat bewezen. Als je nu 's nachts om 1 uur door Amsterdam loopt dan loop je veel en veel minder kans dat je wat wordt aangedaan dan als je 100, 200 of 300 jaar geleden door Amsterdam gelopen zou hebben. Dat geldt voor Londen, Berlijn, Parijs, etc. De wereld is er veiliger op geworden." 
Dit is een bevestiging van de hoofdstelling van Pinker. Heerikhuizen noemt Pinker niet.