26 September 2017

Killing Animals in the Age of Empathy. Frans de Waal, a leading primatologist explains why he eats animals

3 Oct : added subtitles to video fragment

Frans de Waal explains why he eats meat to Janine Abbring
on Dutch television, August 20th 2017
On 20th August 2017 primatologist and author of many popular books on animal behavior Frans de Waal admitted in a 3 hour interview in the Dutch television program Zomergasten that he did eat meat. He admitted it after being confronted with this fact by the interviewer Janine Abbring. He defended it with the argument that eating meat is part of what he called 'the natural life cycle'. At the same time he condemned the meat industry for not being animal friendly [5]. He said that we should reduce meat consumption with perhaps 50%, or produce artificial meat from plants, and that we should treat the animals we do eat better. Further he said that one third or a quarter of the public is ready for paying attention to how animals are treated before they are eaten. The meat industry is very recalcitrant and is paying attention to profits only, he added. If you would visit places where meat is produced as often as you visit a zoo, you would be worried. However, those places are no-go areas. We must break that open. We must make people more aware of how chickens are treated before they end up on our plate, he said.

Janine Abbring interviews Frans de waal
28 sec video fragment with English subtitles

I find his meat eating habit completely unexpected and his subsequent defense very disappointing. First, he keeps eating meat in full knowledge of the deplorable situation of the millions and billions of animals in the meat industry. How can this be? If you know something is bad, a morally acting person stops doing it, or at least does everything in his power to stop doing it. His remarks about people being ready to eat less meat contributes even more to the confusion.

Second, he gives a naive and since long discredited defense for his meat eating habit. He calls it 'the natural cycle of life': in nature animals eat animals, we are being consumed by worms after our death, etc. But this clearly is a form of the naturalistic fallacy. Nobody denies the existence of carnivores in nature, but we cannot derive moral values from that fact. The argument is equivalent with: "I eat meat because lions eat meat". He could have easily taken his beloved chimps as a moral example, because they are omnivores just like us and are evolutionary closer to us than lions. Chimps and bonobo's do eat meat occasionally [1],[4]. But formulated as "I eat meat because chimps do" makes the naivety of the whole idea perfectly clear, and so is the whole 'natural cycle of life' idea [2]. It amounts to "nature red in tooth and claw", the very principle he  vigorously opposed in his book The Age of Empathy [6].

There is another problem with his argument. If meat eating is natural, then reducing meat consumption is unnatural. How does he derive reducing meat consumption from 'the natural life cycle'?. 

The most intellectually disturbing fact is that he knows the "is/ought distinction" in his book The Bonobo and the Atheist [3]. He knows that the naturalistic fallacy is a fallacy or at least that it is very problematic. 

The age of empathy?
Nature's Lessons for a kinder society?

Third, on Dutch television he told he eats animals, but in his books De Waal never told his readers he does so. Now, one could argue that it is a personal matter and not our business at all. However, his books are not neutral scientific reports about animal behavior. On the contrary. He explains we live in the age of empathy and teaches us 'Lessons For A Kinder Society'. In The Age of Empathy he writes about himself: "Empathy is my bread and butter", describes himself as an animal lover: "I love and respect animals", and: "In my own research, I avoid causing pain or deprivation". In an interview [5] he tells us: "I myself have never done any invasive studies in chimps". In an essay in Nature he writes: "people systematically underestimate animals" [7].

Apart form his personal views, his science was never disinterested academic research to be published in scientific journals only. He broke old scientific taboos by attributing traditionally human qualities to animals, such as "empathy", "sympathy", "altruism", "consolation", "fairness", "conflict resolution", "peacemaking" and by giving names to individual animals; he is against emphasis on the nasty side of nature, selfishness, aggression, conflict, competition. Please note all these topics have to do with the social life and morality. Morality shows up in book titles: Good Natured. The Origins of Right and Wrong' and: Primates and Philosophers: How Morality Evolved. In other words: all his books are in fact about morality. And that is not morality in a purely descriptive way. He wants us to learn from animals. Not just anything, but moral lessons.

So, knowing his personal and scientific background, the kind of books he writes, the message he wants to convey to the world, the way he is portrayed by scientific journals (for example by PNAS), it is deeply disturbing that he admits eating animals. How can he be serious about a kinder society? Doesn't he include the animals he eats in his society? He practices a double standard: Chimp Haven, and Hell for the animals he eats. He knows the meat industry is a hell for animals, he blames the meat industry for not being friendly to animals, but he takes no responsibility for his own actions. His critique of the meat industry is not serious. What did he learn from his lifelong study of animals? He preaches empathy and sympathy for animals, but he practices killing animals. If anybody in the world is expected to be a vegetarian, it would be Frans de Waal. Just like Jane Goodall he should be on the list of famous vegetarians. TIME magazine honored him with the title "the 100 men and women whose power, talent or moral example is transforming the world". Sadly, he is not a moral example. He could be a very influential moral example when he practices what he preaches: admit that his defense of eating meat was wrong and become a vegetarian. He should  condemn the meat industry in certain terms based on knowledge and facts and take action accordingly. Further, as a scientist he should encourage the study of the natural behavior of the animals we eat, including empathy, just as he studied apes, monkeys and elephants. I am suggesting this title for his next book: "Confessions of a leading primatologist".


  1. "They're far more carnivorous than was once thought. They eat over thirty-five different species of vertebrates." p.137 Our Inner Ape, paperback 2005.
  2. In fact any claim that meat is a necessary component in the human diet is refuted by millions of vegetarians world-wide. But this is a different subject.
  3. The Bonobo and the Atheist, chapter 6, paragraph 'When "Is" meets "Ought", page 162-165. It is however a somewhat muddled discussion. It should not be confused with the claim that many of the building blocks of morality have an evolutionary origin which is a scientifically sound claim. The expression "morality grounded in biology" is confusing, because it suggest a morality is founded on biology, which is impossible.
  4. I wonder whether Frans de Waal gives his chimpanzees in the Yerkes National Primate Research Center in Atlanta occasionally meat. If not, that is a perfect proof that our closest relatives don't need meat to live a healthy life. [added 12 Oct 2017]
  5. He made similar remarks at PLOS blogs: "But I do feel there is a general trend in society, in the public, and scientists need to pay attention to that, of taking animals more seriously than we used to. And this may also have an effect in the agricultural industry, on how we treat agricultural animals, which is a much larger number than research animals, actually, and so it may have effects everywhere, effects on the ethics of how we treat animals, and this will probably also affect the biomedical community." Should Chimpanzees Have Moral Standing? An Interview with Frans de Waal, March 27, 2012. (Again not mentioning he eats meat!) [added: 12 Oct 2017]
  6. Added 13 Oct 17. See also: Survival of the Kindest: In his new book, The Age of Empathy, Frans de Waal outlines an alternative to “Nature, red in tooth and claw.”, Seed Magazine, originally published September 24, 2009 
  7. Frans de Waal (2009) Darwin's last laugh, Nature 9 July 2009. Full quote: "The opposite approach of anthropodenial – the a priori rejection of continuity between humans and other animals – has led people to systematically underestimate animals". [added 17 Oct 17]

A previous version of this blog appeared in Dutch on 12 September 2017.

12 September 2017

Zijn wij slim genoeg om te begrijpen waarom Frans de Waal nog steeds vlees eet?

Update: video fragment toegevoegd

Op 20 augustus 2017 was Frans de Waal de gast in het programma Zomergasten. Dit seizoen was Janine Abbring de gastvrouw. Ze deed het voortreffelijk. Ik kan geen kritiek verzinnen. Hoewel ik het een onderhoudende avond vond met geen enkel oninteressant fragment, werd -voor mij- alles overschaduwd door het feit dat Frans de Waal, de 'empathie-goeroe', toegaf vlees te eten. Nog erger: hij verdedigde vlees eten met een al lang en breed weerlegd argument. Hier volgt een letterlijke transcriptie van relevante passages.

Frans de Waal en Janine Abbring in Zomergasten 2017
Janine Abbring: Zetten de uitkomsten van dit soort onderzoek je ook aan het denken wat je met dieren mag doen? Hangt het samen met hoe intelligent ze zijn?
Frans de Waal: Mijn werk heeft -ironisch genoeg- bijgedragen aan dat we misschien chimpansees niet voor biomedisch onderzoek moeten gebruiken.

Frans de Waal: ik ben een grote fan van dierentuinen
Frans de Waal: voor mij - het veel grotere probleem zijn de landbouwhuisdieren. Als je een varkensstal ziet met 1000 varkens en je bezoekt daarna een dierentuin, dan is een dierentuin een paradijs. In de landbouw zitten miljarden dieren.
Janine Abbring: varkens worden intelligenter bevonden dan honden
Frans de Waal: Ik vind de manier waarop wij dieren behandelen ... de spiegeltest doet er niet zo veel toe ... De landbouwhuisdieren is een industrie die de dieren niet goed behandelt en dat moet veranderen.

32 sec video fragment

Janine Abbring: Maar je eet ook vlees, toch?
Frans de Waal: Ja, dat zie ik als volkomen ander probleem.

Janine: Hoe kun je die twee dingen nu los van elkaar zien???

Janine Abbring: he? (verbaasd, handen in de lucht!)
Frans de Waal:
Wat dat betreft ben ik teveel een bioloog, in de zin van ...
Janine Abbring: Hoe kun je die twee dingen nu los van elkaar zien?
Frans de Waal: Wel, de hele natuur bestaat uit een levenscyclus: je hebt dieren die eten planten, je hebt dieren die eten dieren, je hebt planten die eten dieren, als wij doodgaan worden we opgegeten door dieren. Ik kan me niet voorstellen - waarom filosofen door hun radicalisering het probleem van hoe we dieren houden hebben teruggebracht tot het idee dat je niet eens een ei mag eten, bij wijze van spreken.
Frans de Waal: Het eten van dieren is een ander probleem dan het houden van dieren. Dus de behandeling daar moeten we beslist iets aan doen, dat gaat helemaal niet de goede kant op, dat lijkt ook niet goed gereguleerd. Dus wat we waarschijnlijk moeten doen is het terugdringen van de vleesconsumptie  met 50% misschien. En misschien met plantaardig geproduceerd vlees. En de dieren die we dan eten beter behandelen.
Het publiek is er voor klaar. Niet iedereen natuurlijk. Ik denk toch wel een kwart of een derde van het publiek is klaar om er op te letten hoe de dieren behandeld zijn voordat ze ze eten. De landbouw industrie is zeer weerbarstig en denkt alleen maar aan de winstmarges en heeft geen enkele interesse ... want als jij de plekken waar vlees geproduceerd wordt zou bezoeken zo vaak als je een dierentuin bezoekt dan zou je je wel zorgen maken, maar dat wordt allemaal in een geheimzinnige sfeer gedaan. Dat moeten we openbreken. We moeten de mensen meer bewust maken van hoe is die kip behandeld voordat die bij mij terecht komt.

verder in het interview:

Frans de Waal: "Ik denk niet dat de wetenschap morele vraagstukken gaat oplossen."
Janine Abbring: Nee?
Frans de Waal: Ik vind niet dat ik als wetenschapper jou morele regels ga geven. Ik kan wel een moreel systeem beschrijven.

verder in het interview:

Frans de Waal: De biologie kan jou ook geen regels geven.

Frans de Waal en Janine Abbring in Zomergasten 2017

Analyse en commentaar

Zijn wij slim genoeg om te begrijpen waarom de auteur van 'Een tijd voor empathie. Wat de natuur ons leert over een betere samenleving' nog steeds vlees eet? Hoe kan iemand die empathie en troostgedrag in het gedragsonderzoek bij apen op de kaart heeft gezet, nog steeds vlees eet? 
Hoe kan iemand in het volle bewustzijn dat het grondig fout zit met de manier waarop de vleesindustrie met dieren omgaat nog steeds vlees blijven eten? Hij heeft op geen enkele manier zijn vleesconsumptie gekwalificeerd met uitspraken als "slechts 3 dagen per week" of "uitsluitend biologisch vlees" of "ik ben aan het minderen". Hij had alle gelegenheid om zoiets toe te voegen. Maar hij betoogde wel dat 'we' misschien (!) minder vlees moeten eten of 'we' misschien (!) vleesvervangers moeten eten. Hij praat over wat 'we' moeten doen, en dan nog op een zeer voorzichtige, aarzelende manier. Maar zegt niets over wat hij zelf doet. Is het mogelijk dat hij misschien uitsluitend vlees eet met de garantie dat die dieren een goed leven en een goede dood hebben gehad? [1]. Hij zegt het niet. Die kritiek op de bioindustrie is loze kritiek omdat hij er zelf geen consequenties uittrekt.

In plaats daarvan verdedigde hij -op een schaamteloze manier- vlees eten in het algemeen met het al lang door filosofen weerlegde argument (naturalistic fallacy, zie kader) dat dieren in de natuur ook elkaar eten. Sinds wanneer wordt wat dieren in de natuur doen automatisch tot morele wet verheven voor de mens? De Nederlandse filosoof Floris van den Berg heeft dit soort argumenten al geduldig en gedetailleerd in zijn De Vrolijke Veganist afdoende weerlegd [2]. En de Waal spreekt nog uitstekend (vrijwel) accentloos Nederlands ondanks zijn tientallen jaren verblijf in Amerika, dus hij had dit boek kunnen lezen. Hij had het sowieso moeten weten als wetenschapper en hoogleraar.

Zijn verdediging van vlees eten wordt nóg onbegrijpelijker als je weet dat Frans de Waal weet dat het dieren-eten-dieren argument een vorm van de naturalistische drogreden is. Hij benoemt het nota bene zelf in Zomergasten: "De biologie kan jou ook geen regels geven" (zie transcript hierboven). En in zijn De Bonobo en de Tien Geboden (p.172 -174) legt hij geduldig het onderscheid uit tussen 'is' en 'behoort'. Je kunt niet dwingend een 'behoort' (waarden) afleiden uit een 'is' (feiten). Dus: uit het feit dat dieren dieren eten, kun je niet een morele regel afleiden dat mensen dieren mogen eten, laat staan dat we dieren moeten eten [3]. Frans de Waal gebruikt zijn verstand en kennis niet om uit te stijgen boven zijn instinctieve vleesvoorkeur, maar om het ad hoc te rechtvaardigen [7].

Zijn dieren-eten-dieren argument is ook strijdig met zijn opmerkingen als: "we moeten de vleesconsumptie  met 50% terugdringen", etc. Waarom zouden we dat moeten doen als vlees eten natuurlijk is? Streven leeuwen ook naar het terugdringen van hun vleesconsumptie met 50%? Als vlees eten natuurlijk is dan is het terugdringen van vleesconsumptie onnatuurlijk. Frans de Waal ziet deze strijdigheid niet. Zo praat je jezelf vast als je een ondeugdelijk argument gebruikt [9].

Maar, als de Waal vegetariër was geweest, had hij ons de les moeten leren? Nee, niet als wetenschapper, maar wel als iemand die zijn hele leven diergedrag heeft bestudeerd, als dierenliefhebber, en als auteur van boeken over empathie. Door de Times werd hij uitgeroepen tot de top-100 mensen wiens "power, talent or moral example is transforming the world" [4]. Hij had zelf de voor de hand liggende conclusie kunnen trekken om te stoppen met vlees eten. Ironisch: velen hebben de boeken van Frans de Waal als argument gezien om vegetariër te worden [5]. Je houdt van dieren of je houdt niet van dieren. Het is bizar om hem te horen vertellen dat 'de mensen klaar zijn voor meer diervriendelijke vleesconsumptie en 50% minder vleesconsumptie, en dat hij zelf vrolijk vlees blijft eten. Alsof hij zit te wachten tot dat president Trump een vleestaks gaat invoeren. NB: al deze persoonlijke overwegingen staan los van de filosofische onhoudbaarheid van het dieren-eten-dieren argument. 

Frans de Waal vertelde in de uitzending dat hij werkte aan een boek over emoties bij dieren. Zouden landbouwdieren als varken, koe, kip behandeld worden? Of zouden die weer zorgvuldig vermeden worden? Als die dieren net zo veel gevoelens hebben als je hond of kat wordt het wel erg moeilijk ze te doden. Frans de Waal bewijst dat empathie niets waard is als je het dier niet ziet [8]. Vlees ziet er niet uit als een dier. Bij de Waal is The Expanding Circle nog niet gelukt. Tevens vindt hij dat de mens van nature goed is (Good Natured) [7].

PS: Zelf eet ik al jaren geen vlees meer, en ben ik recentelijk dierlijke kaas aan het vervangen door veganistische kaas en dierlijke eieren aan het vervangen door veganistische ei-vervangers (dat laatste experimenteel).


The Naturalistic Fallacy (naturalistische drogreden)

Frans de Waal had 'ter verdediging' van zijn vlees eten nog kunnen aanvoeren dat chimpansees in het wild ook vlees eten ("how highly chimps prize their meat" [6]), en aangezien zij zeer verwant aan ons zijn, mogen wij ook vlees eten. Maar dan wordt het kromme van de redenering wel erg duidelijk. Het probleem is het keuzeprobleem: waarom kiezen we carnivoren als moreel voorbeeld, en waarom niet herbivoren of omnivoren die geen vlees eten? (reuzenpanda). Ik ga hier de drogredenering niet 'bewijzen', omdat de Waal zelf al de naturalistische drogreden heeft verworpen (zonder het expliciet te maken). Ik geef hier ter illustratie een paar voorbeelden van het keuzeprobleem: moeten wij ons als bonobo's gedragen (vredelievende vruchtenetende hippie apen waar vrouwen de baas zijn) of agressieve door mannen gedomineerde chimpansees? Hoe verantwoord je die keuze? Het kan niet anders dan op een reeds bestaand morele intuïtie. Maar dan heb je de natuur niet meer nodig als moreel fundament. Je weet immers al wat moreel goed of fout is. 
Nog wat voorbeelden die laten zien in wat voor problemen je terecht komt als je de natuur als moreel fundament wilt nemen: is vreemdgaan, infanticide, het hebben van een harem, en de koekoek-strategie moreel acceptabel? allemaal natuurlijke gedragingen.
Moet je je gedragen als een duif of een havik?


14 sep 17: kleine tekstuele wijzigingen

27 sep 17: Engelse en uitgebreide versie van dit blog verschenen: Killing Animals in the Age of Empathy

3 okt 17:  heb Engelse ondertitels toegevoegd aan het video fragment in de blogpost: Killing Animals in the Age of Empathy zodat de rest van de wereld ook begrijpt wat FdW zegt.

4 okt 17: Ik ontdekte dat de VPRO een video VPRO Zomergasten in 5 minuten: Frans de Waal op youtube had gezet met daarin de hoogtepunten van 3 uur uitzending. Wat blijkt? Hier is het fragment waarin FdW uitlegt dat dieren eten dieren, etc. Maar de VPRO redactie heeft het direct voorafgaande cruciale moment weggelaten waarin Frans de Waal toegeeft vlees te eten en waarin Janine verbijstert met de handen in de lucht uitroept: "Hoe kun je die twee dingen nu los van elkaar zien?"


  1. in Nederland heet dat 'biologisch vlees' of vlees met *, ** of *** van de Dierenbescherming. Het is de vraag of ze zoiets in Amerika kennen. Nederland is met een Partij voor de Dieren een uniek land.
  2. zie paragrafen in zijn boek: "Andere dieren eten elkaar ook op" (p.113) en: "We staan aan de top van de voedselketen en zijn van nature carnivoren" (p.216) en "Waarom hebben wij anders hoektanden" (p.114). Je komt het ook in de Engelstalige literatuur tegen: "For me, eating meat is ethical when one does three things. First, you accept the biological reality that death begets life on this planet..." (bron) en in dit artikel Eight Arguments in Favor of Eating Meat and Objections Thereto staan overeenkomstige argumenten: 4. The Teeth Argument en 6. The Darwinian/Machiavellian Argument en geeft tevens de bezwaren. Interessant en nuttig stuk.
  3. Er zijn maar weinig mensen die beweren dat het een morele plicht is om dieren te eten. Het is altijd geformuleerd als 'moreel acceptabel', niet verboden. Dat is een hint! Dat betekent iets.
  4. citaat: uit Time 2007. Wist Time dat de Waal een vleeseter was? Zou hij dan nog steeds tot moreel voorbeeld voor de wereld gehouden worden?
  5. Citaat uit de Correspondent: ‘Bijna elke week is er wel een nieuwe ontdekking over geavanceerde cognitie bij dieren,’ Dit citaat komt uit Frans de Waals nieuwe boek ‘Zijn we slim genoeg om te weten hoe slim dieren zijn?’. de beroemde bioloog Frans de Waal. Voor wetenschappers is het zo klaar als een klontje dat er geen fundamenteel verschil bestaat tussen ons en hen. De Waal: ‘We spreken openlijk over cultuur bij dieren en over hun empathie en vriendschappen. Niets is meer verboden, zelfs niet de ratio die ooit werd beschouwd als het handelsmerk van de mensheid.’ De
  6. Citaat uit: Are we smart enough...
  7. Deze zinnen zijn toegevoegd 14 april 2017. Good Natured (Van nature goed) is een boek van Frans de Waal. The Expanding Circle is een boek van Peter Singer.
  8. Of zoals Frans de Waal het in 2010 formuleerde : "Die empathie is er wel, maar dat wil niet noodzakelijk zeggen dat die altijd wordt toegepast..." (bron
  9. toegevoegd: maandag 18 sept 2017


  • Frans de Waal (2016) Zijn we slim genoeg om te weten hoe slim dieren zijn? Engelse uitgave: Are we smart enough to know how smart animals are?
  • Frans de Waal (2013) De Bonobo en de Tien Geboden - De moraal is ouder dan de mens. Zie de paragraaf 'Hoe de dingen zouden moeten zijn' voor de naturalistic fallacy.
  • Frans de Waal (2009) 'Een tijd voor empathie. Wat de natuur ons leert over een betere samenleving' (Engels: 'The Age of Empathy - Nature's Lessons For A Kinder Society' )
  • Frans de Waal (2006) Primates and philosophers. How morality evolved.
  • Floris van den Berg (2013) De Vrolijke Veganist - Ethiek in en veranderende wereld. Hij neemt de moeite een stuk of honderd bezwaren tegen vegetarisme en veganisme stuk voor stuk te weerleggen. Hij legt uit dat wij als omnivoor, en moreel wezen een keuze hebben om wel of niet vlees te eten.

Vorige blogs over Frans de Waal

03 September 2017

Olaf Schuiling: Olivijn, de steen der wijzen (?)

Olaf Schuiling (2017)
Olivijn, de steen der wijzen.
Uitgeverij Elmar, paperback, 128 pp,
Literatuur- en begrippenlijst
bevat 41 kleurenfoto's en
een heel klein zakje olivijn
Olaf Schuiling, emeritus hoogleraar in de geologie van de Universiteit Utrecht is 85 maar nog steeds actief in het promoten van olivijn tegen klimaat opwarming. Op 11 augustus hield hij een lezing bij Bouwman Boeken in de Bilt naar aanleiding van het verschijnen van zijn boek Olivijn, de steen der wijzen. Met ondertitel: 'De groene en revolutionaire bron tegen klimaatverandering. Praktische toepassingen'.

Theorie beslaat maar een klein deel van het boekje. Het grootste deel bestaat uit praktische toepassingen van olivijn op zeer diverse terreinen. Olaf Schuiling blijkt een geoloog-uitvinder van olivijn toepassingen te zijn. Ongebruikelijk voor een academicus/geoloog. Het praktische gedeelte bevat aardige, vaak verrassende wetenswaardigheden, en hoogtepunten en dieptepunten in zijn levenslang gevecht om gehoor te vinden voor zijn ideeën.

Het vertrekpunt van zijn boek is dat vulkanen in de loop van de geschiedenis van de aarde miljoenen tonnen CO2 hebben uitgestoten. Wel 300 miljoen ton [1]. Als dat 4,5 miljard jaar (de leeftijd van de aarde) zo is door gegaan, dan is de CO2 concentratie (een broeikasgas!) dermate hoog dat de temperatuur van de atmosfeer opgelopen zou zijn tot 500 graden Celsius! En zoals we allemaal kunnen constateren is dat niet het geval? Dus moet die CO2 op de een of andere manier 'verdwenen' zijn. De verklaring: olivijn neemt de CO2 op. CO2 wordt stabiel vastgelegd. Olivijn is het meest voorkomende mineraal op aarde (p.31, wist ik niet). We zouden de aarde nu een handje kunnen helpen door vermalen olivijn uit te strooien bijvoorbeeld langs stranden om het verweringsproces te versnellen. Dit is in het kort zijn idee. Zoals gezegd gaat het grootste gedeelte van het boek over praktische toepassingen. Niet alle toepassingen hebben iets met het klimaat te maken. 

Nieuw perspectief

Voor mij geeft de benadering van prof. Schuiling een andere kijk op het oude vraagstuk waarom de aarde een leefbare planeet is (Planetary habitability). Die leefbaarheid wordt o.a.  bepaald door de temperatuur. En die temperatuur wordt mede door het CO2 gehalte van de atmosfeer bepaald. Weliswaar heeft de aarde door middel van vulkanen een onophoudelijke hoeveelheid CO2 in de atmosfeer gestoten, maar gesteenten (o.a. olivijn) hebben altijd die CO2 afgevangen en opgeslagen. Dat er zo gigantisch veel CO2 door vulkanen is uitgestoten en weer door gesteenten is opgeslagen wist ik niet. (Planten hebben ook altijd een handje geholpen door CO2 op te nemen. Maar de mens produceert nu zoveel CO2 dat natuurlijke processen het niet meer bij kunnen houden. Dus moeten we de natuur een handje helpen. Schuilings motto 'Laat de aarde helpen om de aarde te redden' is verwant aan het idee van zelf-regulatie van het systeem aarde (James Lovelock [5]).
Door zijn kijk op de zaak realiseerde ik mij dat het in de atmosfeer pompen van grote hoeveelheden CO2 op zich niets nieuws is in de geschiedenis van de aarde. Het zijn de hoeveelheden en de snelheid waarmee de mensheid CO2 in de atmosfeer pompt die ongekend zijn.


Iedere uitvinder krijgt er mee te maken. Ook Olaf Schuiling vecht tegen de bureaucratie om zijn low-tech olivijn oplossing toegepast te krijgen in Nederland of daarbuiten. Zijn projecten zijn in principe allemaal grootschalige projecten buiten het laboratorium waar je dus medewerking nodig hebt van ambtenaren en ministeries. Politici zijn meer geïnteresseerd in high-tech oplossingen, zo lijkt het en vinden zijn methode verdacht simpel. Zelfs sommige kleinere lokale projecten stranden door gebrek aan medewerking van bestuurders.
"Mensen die geen flauw benul hebben van hoe de aarde in elkaar zit en door welke processen wij (nu nog) een een leefbare omgeving hebben, zouden niet op een plaats moeten zitten waar ze absurde schadelijke regels voor de natuur kunnen opstellen." (p.60)
Geweldig! Wat een uitspraak! Maar er zijn ook wetenschappelijke bezwaren:
"According to one estimate, you would need to spread 5 gigatonnes of olivine on beaches annually to offset 30% of global CO2 emissions." [2]
De Zaaier van Vincent van Gogh wordt door Schuiling
enigszins humoristisch voorgesteld als low-tech
methode om olivijn ui te strooien over de aarde.

Zoals David MacKay meesterlijk heeft uitgelegd in zijn Sustainable Energy - without the hot air heb je voor grote effecten grote oppervlaktes nodig en dat is het probleem. Olivijn kan dan wel een low-tech oplossing zijn, maar je hebt er wel grote oppervlaktes voor nodig wil het een meetbaar effect hebben op het klimaat van de aarde [3],[4].

Positieve reacties

Er zijn ook positieve reacties op zijn voorstellen: "Ik heb de universiteit nog nooit zo snel zien reageren. Diezelfde middag hadden ze al een patent een patent ingediend  voor deze manier om industriële afvalzuren onschadelijk te maken". (p.109). En voor een experiment kwam er steun van de STW (Stichting Technische Wetenschappen) (p.112).

Onverwacht neveneffect

Een onverwacht neveneffect (in cognitieve zin) van zijn olivijn oplossing is dat in de ogen van Schuiling duurzame energie als zon en wind helemaal geen prioriteit hebben! Fossiele brandstoffen zijn helemaal niet zo erg. We kunnen immers alle CO2 dat we met zijn allen produceren gewoon afvangen met olivijn! India mag nieuwe steenkoolcentrales bouwen, als ze maar olivijn uitstrooien (p. 24). Daar ben ik niet zo blij mee, want we moeten alles aanwenden om de wereld duurzamer te maken.

Conclusie: een aardig boekje, dat je in een paar dagen uit hebt, en wat mij nieuwe inzichten gaf op het gebied van geologie, klimaat en de geschiedenis van de aarde.

ik heb wat olivijn op oude sierklinkers in mijn tuin gestrooid, het lijkt er op dat ze 'schoner' zijn geworden (als het in contact komt met water). Dat zou kunnen omdat olivijn ook voor zandstralen van gebouwen wordt gebruikt.

PS 10 sep:
In het fraaie boek De ontdekking van de aarde. het grote verhaal van een kleine planeet (2012) van de geoloog Peter Westbroek komt het woord 'olivijn' niet voor in de index, terwijl het boek een geïntegreerde behandeling van de geologische en biologische geschiedenis van de aarde geeft. Merkwaardig!


  1. Volgens de meest recente schattingen zou het zelfs 600 miljoen ton CO2 per jaar zijn. Bron: Robin Wylie (2013) Long Invisible, Research Shows Volcanic CO2 Levels Are Staggering.
  2. Rock’s power to mop up carbon revisited, Nature, 21 Jan 2014 (free content)
  3. Op pag. 28 geeft Schuiling toe dat we ieder jaar een oppervlakte ter grootte van Nederland onder een 16 cm dikke laag olivijn moeten bedekken. Zijn verweer: Nederland hoeft dat niet in zijn eentje te doen! En: op de oceanen uitstrooien kan ook (p 59).
  4. Volgens Schuiling is er 25 miljard ton olivijn per jaar nodig, dat is een volume van 7 km3 (kubieke kilometer). Daar heb je grootschalige mijnbouw voor nodig, erkent Schuiling. Met 4 ton olivijn kun je 5 ton CO2 vastleggen.
  5. James Lovelock (The Ages of Gaia, paperback, 1988, 1995 pp126-127 geeft aandacht aan de rol van planten bij de opname van CO2 in de grond.

24 July 2017

Vakantieboeken. Zomerreces. Fuut.

The Evolution of Beauty.
How Darwin’s Forgotten Theory of Mate Choice
Shapes the Animal World – and Us
Richard O. Prum
Richard Prum is ornitholoog-evolutiebioloog en heeft een origineel en dissident boek geschreven over seksuele selectie. Het wijkt af van de gangbare opvattingen in de evolutiebiologie. Fascinerend. Veel illustraties, ook in e-book (KOBO ebook reader is zwart-wit maar op de PC is het in kleur). Eindelijk weer eens een leesbaar boek binnen het vak evolutiebiologie. En, ... het gaat over vogels.

Jelle Reumer (2016):
Kijk waar je loopt! Over stadspaleontologie
Historische Uitgeverij

Het boekje van Jelle Reumer vond ik in een boekenkast met gratis mee te nemen boeken op de Universiteit Utrecht. Ik zag Reumer al eerder op tv op zoek naar fossielen in natuursteen in Hoog Catherijne, Utrecht. Wat een origineel idee: op zoek naar fossielen in de stad. Hoe komt hij er op. Je had al stadsvogels en nu ook stadsfossielen. Overvloedig geïllustreerd. Het kan dus wel!

Edward Dolnick: The Seeds of Life.

Edward Dolnick (2017) 'The Seeds of Life. From Aristotle to da Vinci, from Sharks' Teeth to Frogs' Pants, the Long and Strange Quest to Discover Where Babies Come From' (de titel is de samenvatting!) is een vermakelijk boek over hoe de mensheid heeft geworsteld om er achter te komen hoe menselijk leven ontstaat, welke aandeel de vader en moeder daar bij hebben. Dat mensen sex hebben was altijd al bekend, maar hoe ontstaat een kind precies? Alles verborgen in de buik van de moeder. Verbazingwekkend onwetend waren ze vroeger! Achteraf gezien. Dolnick vertelt over de vooroordelen, vastgeroeste ideeën, en doodlopend onderzoek. Boeiend, vermakelijk, leerzaam. Vergelijk dat met onze worsteling om de oorsprong van het leven (Origin of Life) op te helderen.

Levi Tillemann (2015)
The Great Race

The Great Race. The Global Quest for the Car of the Future van Levi Tillemann is een enorm spannend boek door een insider geschreven. De auto van de toekomst: je kunt er niet om heen: de elektrische auto. Over het aandeel van Amerika (Florida's mileu-eisen, het falen van de gevestigde auto-industrie), Japan (zeer creatieve industrie), China (voor een dubbeltje op de eerste rij). Europa is onderbelicht. Zeer goed geïnformeerd. Zonder overbodige nonsense verhaaltjes. To-the-point. Ik had eerder al twee soortgelijke boeken geprobeerd, maar die vielen tegen door het eindeloze opleuken met anekdotes en quotes. Alles als e-book gelezen.

David MacKay (2008)
Sustainable Energy – without the hot air
Sustainable Energy – without the hot air van David MacKay (fysicus) is verplichte kost voor iedere voorstander van duurzame energie. Het boek is uit 2008 maar staat nu gratis online. Helaas komt er geen nieuwe druk, want hij is (te vroeg) overleden. Er staan twee voordrachten op youtube van latere datum (Harvard lecture in 2010 en TED talk in 2013). Een nuchtere no-nonsense aanpak van duurzame energie. Ontnuchterend kun je wel zeggen. Ontkracht alle bijgeloof. Met de nodige humor en relativeringsvermogen. Sterk aanbevolen door Krijn P. de Jong, Professor Inorganic Chemistry and Catalysis, Utrecht University.

Broedende fuut 18 mei 2017 Hoogekampse plas
Sony α580 camera met 55-300 SAM telezoom, op statief ©GK
zoomlens staat op zijn maximum stand (300)

Dank voor het lezen en tot september!

21 June 2017

Topjaar 2017: heggenmus, pimpelmees, roodborst en merel broedend in de tuin

Eén van de roodborst ouders, 5 juni 2017 ©GK
Roodborst (oplettende houding). 5 juni 2017 ©GK
Het is een voorrecht om vier broedende vogelpaartjes in je tuin te hebben: gelijktijdig roodborst, heggemus, pimpelmees en in juni nog ons merelpaartje. Nog nooit eerder voorgekomen. Het is een kleine tuin van 6 x 10 meter. Maar we hebben in de loop der jaren geprobeerd om geschikte nestgelegenheden in de vorm van dichte groenblijvende struiken en klimop te 'ontwikkelen' ('natuurontwikkeling' heet dat tegenwoordig!).
Roodborst met voer voor de jongen (1 juni 2017) ©GK
De roodborst zagen we regelmatig, vooral 's winters, en heeft op een in onbruik geraakte en door klimop overgroeide regenpijpbloempot genesteld. Slim bedacht: een nest met een stevige en gratis bodem en goed verscholen. Ze hebben dat nest gebouwd toen we een week afwezig waren. Het nest zit dichtbij de keukendeur en als we thuis zijn gaat die vaak open. Ik betwijfel of ze die plek ook gekozen hadden als we thuis waren geweest in die periode...

Versuft roodborst jong na botsing met raam (6 juni 2017) ©GK
donsveertjes nog op de kop zichtbaar!
lijkt een beetje op een mereljong...
Deze foto van het roodborst jong heb ik te danken aan een onfortuinlijke botsing met het raam. Het gaf een klap waardoor we ontdekten dat er iets aan de hand was. Het arme beestje bleef zeker een minuut versuft stilzitten, zodat ik snel een foto kon maken. Gelukkig is het na een minuut weer weggevlogen. Ik hoop dat hij er niets aan overgehouden heeft. Voor mij een geluk bij een ongeluk, want ze zijn moeilijk te fotograferen. Ze verstoppen zich in de vegetatie of vliegen weg uit onze tuin.
Later, bij het schoonmaken van het nest vond ik nog één intact ei. Dat moet er de hele tijd dus gelegen hebben terwijl de jongen gevoerd werden. De roodborst ouders hebben het niet weg (kunnen) halen, of hebben het gewoon genegeerd.
niet uitgekomen roodborst ei (18 juni 2017) ©GK
plm. 20 mm

Pimpelmezen drama:

het pimpelmezen nest met dode jong ©GK
de resten van een bijna vliegrijp jong ©GK

pimpelmezen ei is plm 14 mm groot ©GK

Met de pimpelmezen is het niet zo goed gegaan. Ik vond 11 juni in het nestkastje een dood jong, al in de veren. Misschien een week voor het uitvliegen. Misschien zijn de andere uitgevlogen, dat weet ik niet. Nog gekker: het nest is een stapelnest en onderin het hoge nest van strootjes en mos lagen 4 eieren. Ze bleken lichtgewicht. Mislukt. De drie eieren samen wogen minder dan 1 gram! De brievenweger bleef op 0 staan. Lege eieren. Het pimpelmezenpaartje heeft een nieuw nest gebouwd bovenop het oude met de mislukte eieren. Ik heb de nestkast helemaal leeggehaald en goed schoongeborsteld. Klaar voor een volgende poging. Wie weet.

De merels (onze merels) hadden dit seizoen elders al een nest, en in juni hebben ze onze klimop goedgekeurd en zonder dat we het echt in de gaten hadden, hadden ze daar een nest gebouwd. Dus: vier nesten in een kleine tuin. Zeker als je bedenkt dat Groei en Bloei alles kleiner dan 150 m2 tot een 'kleine tuin' rekent. We zitten met onze 60 m2 nog niet eens op de helft. 

De roodborst en de heggenmus nestelden voor de eerste keer in onze tuin sinds het begin. Daar zijn we speciaal trots op. De aanwezigheid van een bos op korte afstand van onze tuin is waarschijnlijk een pré (voedsel!). Maar ook hebben we zelf in de tuin voedselbronnen als de krentenboom, vuurdoorn (bessen in het najaar), druiven, Japanse wijnbes (frambozen), slakken, regenwormen, mieren, etc.

Ook de buren hebben nestkastjes opgehangen voor gierzwaluwen (!), vleermuizen (!) en koolmezen. Maar roodborst, heggenmus en merel hebben daar niets aan. Het is geen compensatie voor gebrek aan groen. Het groenoppervlak van buurtuinen is kleiner vanwege een aangebouwde serre, en/of een groter oppervlakte aan bestrating. Sommige (achter)buren hebben zelfs het hele oppervlakte betegeld. Of een aanbouw aan het schuurtje. Daarom hebben ze weinig of helemaal geen natuurlijke nestgelegenheden. Wij hebben alleen de noodzakelijke bestrating om van de keuken naar het schuurtje te komen. Géén serre. De rest is groen. Eindelijk is 'de moeite' beloond. 2017: een goed vogeljaar!

02 June 2017

Rob Bijlsma: Mijn Roofvogels. Zeer leesbaar boek waar je ook nog wat van leert

Rob Bijlsma: Mijn Roofvogels
10e druk 2016

Ongekend: een boek over Nederlandse roofvogels door een Nederlandse roofvogelkenner dat in 4 jaar tijd 10 drukken haalt (eerste druk in 2012). Een gespecialiseerd onderwerp, weliswaar over een tot de verbeelding sprekend onderwerp, maar toch door een soort vogelaar waarvan er niet veel zijn in Nederland. Een fulltime beroepshobbyvogelaar die zich onderscheidt van alle andere vrijetijdsvogelaars in Nederland doordat hij er een droge boterham aan verdient. Een vogelaar die het voor elkaar heeft gekregen om zijn brood te te verdienen met betaalde opdrachten zonder biologie te hebben gestudeerd. Een autodidact dus. Bijlsma heeft altijd gepubliceerd. Ik tel zo'n 72 publicaties in de literatuurlijst van het boek. Soms alleen, vaak samen met anderen. Dat zal zeker geholpen hebben om zijn reputatie als de Nederlandse roofvogeldeskundige te vestigen. Als je nooit iets van je laat horen, wordt je geen bekende Nederlander [1]. Een roofvogelaar met een levenslange obsessie met het observeren, tellen en meten van roofvogels in het wild. Geen academicus, maar een man van het veld.
Achterflap met boombeklimmer Bijlsma!
Dit alles staat nog niet garant voor een goed leesbaar boek dat goed verkoopt. Maar het is gelukt op de een of andere manier. Ik heb het met groot plezier uitgelezen in mijn voorjaarsvakantie. Ik heb er zelfs Dennetts nieuwste boek voor laten liggen (veel zwaarder, taaier, academischer!).

Al lezende, dringt het tot me door dat Rob Bijlsma wel ver gaat in zijn onderzoeksaanpak. Hij is niet iemand die het liefst de natuur zijn gang laat gaan. En alles op een afstandje bekijkt. Dat vind ik nog wel een dingetje. De achterflap vermeldt: "Al meer dan veertig jaar klimt Rob Bijlsma in boomtoppen om roofvogels te bestuderen.". En hij laat zich daarbij fotograferen hoog in een boom met klimuitrusting (zie foto). In bomen klimmen waar roofvogelnesten zitten, de jongen eruit halen om te meten en dat herhaalde malen om het broedsucces bij te houden. Dat vind ik nogal verstorend. Soms vraagt hij zich dat zelf ook af. Hij schrijft: "Ook dat jaar ben ik zowat elke dag naar het nest geklommen om de jongen te wegen en te meten" (p.332). Tsjonge. Wat voor effect heeft dat op het broedsucces? Ikzelf ben veel terughoudender, ik zou het niet durven en niet doen. Hij heeft het van begin af aan gedaan. En, ik denk, niet allemaal met toestemming van de boswachter...

Ondertussen doet hij interessante waarnemingen. Bijvoorbeeld over broedermoord in hoofdstuk 'Kain en Abel' [2].

Rob Bijlsma te gast bij Wim Brands 22 apr 2012
ter gelegenheid van het verschijnen van zijn boek

Iemand die duizenden uren in het veld doorbrengt en vele roofvogels in zijn handen heeft gehad, zou prachtige natuuropnames kunnen maken, vooral van de onderzochte roofvogels. Maar kennelijk is hij geen fanatiek fotograaf? Misschien moeilijk te combineren met alle andere uitrusting die je mee moet slepen? Of het moet liggen aan de uitgever, want het boek bevat wel tientallen zwart-wit foto's (en nog veel meer grafieken en tabellen). Maar die zijn niet van zo'n geweldige kwaliteit. Zouden die wel in de hardback editie staan? Onwaarschijnlijk. Jammer.

Rob zat bij de CJN (Christelijke Jeugdbond van Natuurvrienden!) afdeling Ede en ik bij de CJN Wageningen in onze middelbare schooltijd. Hij zwierf rond op de Ginkelse heide, Planken Wambuis, De Sysselt, etc. Voor mij allemaal bekende namen. Dat maakt het extra leuk om te lezen. Ik zal hem wel eens tegengekomen zijn, maar ik behoorde niet tot het fanatieke groepje waartoe hij behoorde.

Tenslotte: ik heb dit boek met veel plezier gelezen. Hij schrijft met humor,  soms nog steeds een soort kwajongensachtige humor uit zijn jeugd. Het hoogtepunt van zijn humor is het hoofdstuk 'Natuurbescherming, Verklarende woordenlijst', een meesterlijke beschrijving van de Orwellian doublespeak die de beroeps-bureaucratische natuurbeschermers in Nederland er op na houden.

De lengte van de 50 ongenummerde hoofdstukken is precies goed; niet te lang, niet te veel details, zodat de aandacht niet verslapt. En, het boek gaat niet uitsluitend over roofvogels. Achteraf gezien logisch. Er komen onvermijdelijk ook hoofdstukjes over bosmuizen, postduiven, konijnen, wespen, uilen en libellen voorbij.

Op de omslag van de latere drukken staat een zeer fraaie afbeelding van een wespendief (zie foto). Hij lijkt afkomstig uit een werk als de Nederlandsche Vogelen, maar -gek genoeg- komt hij daar niet in voor. De uitgever vertelt ons -alweer gek genoeg- niet waar die afbeelding vandaan komt. Hij zou passen in een werk als Naturgeschichte der Vögel Mitteleuropas. Maar verder googlelen levert niets op. Beste uitgever: waar hebt U die afbeelding vandaan? wie is de schilder? uit welke tijd?

Ik kreeg het boek op mijn verjaardag van mijn broer(tje) Eric. Hij schreef: "Ik realiseerde me pas onlangs dat Rob en ik in dezelfde klas zaten op het Streeklyceum in Ede en ben een beetje gaan googelen naar hem." Hij omschreef het boek: "Ik vind het een boeiend en onderhoudend geschreven boek van een 'beroepsvogelaar", terwijl ik mijn broertje vóór die tijd nooit op enige belangstelling voor natuurverschijnselen heb kunnen betrappen. Dat zegt toch wel wat. Het boek spreekt een breder publiek aan dan uitsluitend de fanatieke vogelaar. Maar misschien is de groep vogelaars in Nederland groter dan we denken. Eric, bedankt! En Rob bedankt voor het schrijven van dit boek!


  1. Rob was zelfs tweemaal (!) te gast in het boekenprogramma van Wim Brands: in 2012 en in 2013
  2. zie eerdere opmerking in mijn blog Infanticide bij ooievaars: moeder-kind empathie ingewikkelder dan gedacht). Klik op de categorie vogels om alle blogs over vogels te zien.

22 May 2017

Zonnebadend gedrag nu ook bij pimpelmees waargenomen

zonnebadende pimpelmees (©GK)
14 mei 2017



zonnebadende merel (vrouwtje)  ©GK
17 mei 2017


Het gedrag en de houding is exact hetzelfde: zonnige plek opzoeken, vleugels spreiden, snavel open en in de richting van de zon, veren rechtopzetten, en doodstil blijven zitten. De pimpelmees en de merel doen het op dezelfde wijze. Al eerder had ik over de merel geblogd. Het effect bij de pimpelmees is komisch omdat de rechtopstaande kopveren hem een punk uiterlijk geven. Ik had het nog niet eerder gezien bij de pimpelmees, en had het geluk dat ik de camera had klaar staan. 

De pimpelmees is op een warm stuk natuursteen van de serre van de buurman gaan zitten. Soms gaat hij op de metalen afdekstrip van ons zonnescherm zitten. Ook warm, neem ik aan.

PS: als ik nauwkeuriger naar de foto's kijk, zie ik dat de merel dwars op de zon zit, en is haar snavel dus niet in de richting van de zon gericht. Ze heeft de vleugels niet echt gespreid zoals de pimpelmees, vooral op de 3e foto goed te zien.

PS2: ook heb ik waargenomen dat de merel met de rug naar de zon en met gespreide staartveren zit.

16 May 2017

De relatie mens - ooievaar in Nederland door de eeuwen heen (2)

Ooievaar (Oijevaar) in de 'Nederlandsche Vogelen'
(p 306-308 in papieren editie)
In mij vorige blog schreef ik over ooievaars die nesten maakten in bomen. Ik kwam ze tegen in het gebied langs de IJssel tussen Deventer en Zutphen. Ik wist alleen van ooievaars die broedden in nesten op door mensen neergezette palen. Ooievaars die zelf nesten maken in bomen had ik nooit eerder gezien. Maar dat moet de oorspronkelijke vorm van broeden zijn. Immers die palen zullen er niet altijd geweest zijn. Of toch wel? Ik heb het in het 18e en 19e eeuwse standaard werk de Nederlandsche Vogelen opgezocht. De ooievaar komt er in voor, en inderdaad, er wordt al melding gemaakt van allerlei hulpmiddelen voor het nestelen van ooievaars:
"... de ooievaar kiest daartoe stompe torens of het dak van kerken, mits daarop een bak geplaatst is, of oude muragiën, of plat gedekte schoorstenen van gebouwen, zelfs in steden. Meest echter houdt hij ten platte landen en in de dorpen huis, als waar hij meer gelegenheid vindt om te aazen op vochtige moerassige weiden, in ondiepe sloten en op de grienden der binnenwateren."
Er wordt niets gezegd over nesten in bomen. Hoe dan ook, ooievaars zijn dus al zo'n 3 eeuwen gewend om op palen of daken te nestelen.

Ook in de webcam van de Vogelbescherming zie je een nest op een kerktoren:

Ooievaars nest op het oude stadhuis van Gennep (Limburg)
met twee jongen. Gennep ligt aan de Maas.
Ze foerageren waarschijnlijk in de uiterwaarden van de Maas
(opname 16 mei 2017).

Dat sluit natuurlijk niet uit dat ze beide vormen van nestelen gebruiken. En dat heb ik ook gezien. Dichtbij een kleine 'ooievaarskolonie' in een bosje bij Gorssele (aan de IJssel) staan ook twee palen waarop genesteld wordt (foto vorig blog). Een individuele voorkeur?

De ooievaar is niet de enige vogel waarvan je het niet verwacht dat die in bomen broedt. Ook de blauwe reiger, lepelaar, zilverreiger en nijlgans nestelt in bomen.  Opmerkelijk voor vogels met lange poten of zwemvliezen.

Ik kan me bijna niet voorstellen dat ze in de tijd van de Nederlandsche Vogelen belangeloos ooievaars hielpen. Voor het plezier om er naar te kijken of omdat ze het gewoon mooie vogels waren. In die tijd gold dat men schoot op alles wat eetbaar was. Of de eieren raapten. De ooievaar lijkt voor alsnog een uitzondering.
Dit komt mooi overeen met wat ik in het proefschrift van Jan Hendrik de Rijk vond:

"De vroege bescherming van twee soorten wordt wel het begin van die moderne vogelbescherming genoemd. Ooievaar en nachtegaal werden al in 15de respectievelijk 17de eeuw beschermd en waren tot eind 19de eeuw de beschermde soorten bij uitstek. Deze soorten hadden voor de mens geen direct belang en de bescherming had daarmee een afwijkend karakter. Waarom ooievaar en nachtegaal al zo vroeg werden beschermd, is cultureel bepaald. Ook in veel andere landen kregen deze soorten al vroeg bescherming. Waarom de bescherming tot eind 19de eeuw zo weinig soorten gold, is vanuit economische belangen te verklaren. Soorten niet exploiteren was een luxe. Ruimte om veel meer soorten te beschermen, kwam er pas door toename van de welvaart rond 1900. De ontwikkeling van de vogelbescherming is daarmee sterk door de economische ontwikkeling beïnvloed. Het ecologische belang van deze selectieve soort bescherming is goed zichtbaar bij de ooievaar. Ooievaars hoefden niet schuw te zijn en konden te midden van mensen leven. Dat was eeuwen lang bepalend voor hun voorkomen." (Jan Hendrik de Rijk: Vogels en mensen in Nederland 1500-1920, proefschrift 24 juni 2015)



Vorig blog over dit onderwerp:

De relatie mens - ooievaar in Nederland door de eeuwen heen (1) 4 mei 2017


De ooievaar staat centraal in de 2e aflevering van Stadsmormels, zaterdag 27 mei NPO 1 22:05 uur.

04 May 2017

De relatie mens - ooievaar in Nederland door de eeuwen heen (1)

Ooievaarsnesten in bomen langs een zandpad in een
agrarische omgeving. In de achtergrond een paalnest. ©GK
inzoomen: ooievaar op nest in boom.
Is dit de natuurlijke nestplaats? ©GK
Ooievaar op paalnest. Niet natuurlijke nestplaats,
maar de ooievaar vindt het prima! ©GK
Ooievaarsnesten in hoge bomen langs de IJssel tussen Deventer
en Zutphen ... zoals het ooit geweest is in Nederland? ©GK
inzoomen: hoog boven de grond nestelend in overhangende takken
boven de IJssel uiterwaarden zijn tenminste 5 nesten te zien ©GK
In de jaren 1974 - 1975 was het aantal ooievaars in Nederland door het overmatig gebruik van pesticiden in de landbouw gedaald tot het absolute minimum van 1 paartje. Daarna is door herintroductie en kweekprogramma's het aantal weer langzaam gestegen tot enkele duizenden. De ooievaar is terug in Nederland!
De ooievaar is terug! Wegens succes gesloten!
bordje bij buitenstation Gorssel
Vroeger maakten ooievaars ook al nesten op huizen en gebouwen. Ik weet niet hoe oud het gebruik is dat er palen met wagenwielen in het landschap werden gezet. Was de ooievaar altijd al een cultuurvolger? (zoals de merel, mus, etc). Waarom was en is de ooievaar zo gewaardeerd door mensen? komt het door zijn sierlijklijkheid en witte verenkleed? Dat hij zich zo elegant voortbeweegt op de grond? Omdat het geen 'roofvogel' in de traditionele zin is, hoewel hij kikkers, insecten, etc. eet? Omdat hij nooit als schadelijk werd gezien? Omdat hij monogaam is, gezamelijk een nest bouwt, broedt, en jongen voert? Allemaal ethisch-goede eigenschappen die als voorbeeld voor de mens kunnen dienen? Is er een aaibaarheidsfactor in het spel? Of omdat hij gewoon erg mooi is?
Is hij daarom in het wapen van Den Haag terecht gekomen? In de 14e eeuw komen in grafelijke rekeningen posten voor ten behoeve van herstel van ooievaarsnesten en in de 16e eeuw toont het wapen van Den Haag de ooievaar (wikipedia).

foeragerende ooievaars op omgeploegde akker
(vanuit auto gefotografeerd) ©GK

Ooievaar zoekt nestmateriaal op de bosbodem ©GK



vorige blogs: