Ton Munnich: Verlichting of Darwinisme? Boekbespreking (1)

Meest recente Postscript: 7 feb 2023

Ton Munnich (2014)
Verlichting of Darwinisme?
Totemboek, website boek

"Was Darwin echt zo'n belangrijk bioloog? Nee, zegt de auteur van dit boek, Darwin's tijdgenoten Mendel en Virchow leverden grotere bijdragen aan het vak."

Bovenstaande tekst staat op de achterflap van het boek Verlichting of Darwinisme? Essays over wetenschapsgeschiedenis van historicus Ton Munnich. Alleen al door deze tekst is het onmiddellijk duidelijk dat dit op zijn zachtst gezegd een uitzonderlijk en onorthodox boek is. En dat blijkt het ook te zijn. De hele geschiedenis van de biologie wordt herschreven. Beweren dat Darwin niet zo belangrijk is voor de biologie, is hetzelfde als beweren dat Newton of Einstein niet zo belangrijk waren voor de natuurkunde...

Waarom lees ik zo'n boek? Ten eerste natuurlijk omdat het over Darwin gaat. Verder –denk ik– door dezelfde mix van nieuwsgierigheid en de mogelijkheid iets nieuws te leren die mij creationistische en ID boeken deed lezen. Indertijd. Het dwingt je opnieuw met andere ogen te kijken naar feiten die je al lang wist en begreep. Ik zie het als een manier om je eigen kennis en meningen te testen en of je in staat bent de fouten in de redenering van anderen te detecteren. Creationistische boeken leveren geen nieuws meer op. Maar Munnich is geen creationist [24]. Wat betreft dit boek: je kunt aan de noten en literatuurlijst (samen 80 pagina's!) zien dat Munnich veel literatuur geraadpleegd heeft. Het is dus niet ondenkbaar dat je iets nieuws tegenkomt, dat ook nog waar is. Ik ga niet het hele boek bespreken. Laat ik één typerend voorbeeld geven om duidelijk te maken welke onorthodoxe standpunten de auteur verdedigt. Ze komen uit het vierde hoofdstuk getiteld 'Primeurs van Darwin?':

Darwin en de schepping: hoe Munnich The Origin leest

"Om de positie van Darwin te leren kennen is het nuttig om de schepping uiteen te rafelen tot vier momenten:

1. de schepping van het heelal, de oerknal
2. de schepping van het allereerste leven
3. de schepping van de afzonderlijke soorten dieren en planten
4. de schepping van de mens 

"[Darwin] ziet op alle vier de momenten schepping door God, met dien verstande dat hij op het derde moment de evolutie inpast in de schepping." (p.120).

Hoe kun je nu "Evolutie inpassen in de schepping" als de Christelijke scheppingsleer altijd de afzonderlijke schepping van dieren en planten is geweest? Zoals het in Genesis staat beschreven. Het directe ingrijpen van God is het tegenovergestelde van een blind natuurlijk proces dat planten, dieren en mensen voortbrengt. Munnich noemt dat 'met dien verstande'. Het is zo iets als: atheïsten zijn ook gelovigen, met dien verstande dat ze niet in God geloven. Alsof het één niet de ontkenning van het ander is. 
Hier zegt hij het in andere woorden:

"In 490 bladzijden betoogt Darwin dat God niet elke soort afzonderlijk heeft geschapen maar één algemene scheppingsdaad heeft verricht waarin de evolutie van de latere soortenrijkdom besloten ligt." (p.89)

Wat een bizar-komische karakterisering van de Origin! Dit is een diepgaande miskenning van wat de Origin in werkelijkheid doet. Het boek gaat helemaal niet over 'een scheppingsdaad'. Heeft Munnich de Origin wel gelezen? Heeft hij überhaupt de inhoudsopgave bekeken? Het boek gaat uitsluitend over waarneembare zaken in de natuur en hoe die te verklaren. Die zgn. 'ene algemene scheppingsdaad' zou de oorsprong van het leven moeten zijn of misschien de oorsprong van het heelal. Of natuurwetten. Wat die 'ene algemene scheppingsdaad' ook moge zijn, die is helemaal niet relevant voor het verdere verloop van het evolutieproces en dus voor het boek. De oorsprong van het leven is onbekend, en Darwin neemt voor zijn Origin de eerste vormen van leven als vertrekpunt.
Dit is kennelijk de gedachtegang van Munnich die zijn onwaarschijnlijke interpretatie van de Origin veroorzaakt:

"Darwin neemt geen afstand van het bijbelse geloof, ook niet wanneer hij dertig jaar later zijn Origin of Species publiceert" (p.87). 

'Bijbelse geloof': als dat Genesis inhoudt -en hoe kan het anders-, dan neemt Darwin afstand van dat soort Bijbels scheppingsgeloof. Darwin's evolutietheorie is de gemeenschappelijke afstamming van al het leven ('Common Descent') van de eerste levensvorm. Voor het ontstaan van soorten heb je geen schepping meer nodig. Dat is juist het tegenovergestelde van de afzonderlijke schepping van soorten. Darwin's theorie gaat lijnrecht in tegen het scheppingsverhaal in Genesis waar planten, dieren en de mens ambachtelijk door God geschapen worden. Puur handwerk dus. Man en vrouw (Adam en Eva) worden zelfs apart geschapen. Munnich schrijft nota bene ergens anders in zijn boek dat het christendom stelt dat "elke soort is geschapen door God" (p.186). Inderdaad! En dat is het tegenovergestelde van evolutie. In een ander hoofdstuk schrijft hij: "In de eerste helft 19e eeuw beseft de wetenschap dat het scheppingsverhaal niet voldoet. De aarde is niet 6000 jaar oud, de soorten zijn niet geschapen door God." (p.232). Aan wie hebben we dat revolutionaire inzicht te danken? Aan iedereen, behalve Darwin! Munnich houdt er een extreem onwaarschijnlijke interpretatie van Darwin's Origin op na. Een interpretatie die tegelijk –en niet onbedoeld– het revolutionaire karakter van de Origin wil ondermijnen.

'By the Creator'

Maar Darwin heeft het zelf gezegd: 'by the Creator'! Het staat in de Origin! Dat is de grote troefkaart van Munnich. Als bewijs voert hij op dat Darwin heel blij was met een opmerking van de theoloog Kingsley [1] bij het verschijnen van de eerste druk van de Origin. Die opmerking was: dat het een veel nobelere opvatting van God zou zijn wanneer God de beginvoorwaarden voor evolutie had geschapen, in plaats van alle soorten afzonderlijk. In de eerste druk staat dat niet, maar Darwin voegt 'by the Creator' toe aan de tweede t/m de 6e druk [2]. 

"Therefore I should infer from analogy that probably all the organic beings which have ever lived on this earth have descended from some one primordial form, into which life was first breathed by the Creator". The Origin, tweede druk. F376 p.484 [2]

Anderen hadden al eerder kritiek geuit op de 'Creator'-toevoeging (Dempster, [17]) en inderdaad het staat in de tweede en alle volgende drukken.
Is dit echt een veel nobeler opvatting van God? Maar dan staat er in Genesis een niet-nobele opvatting van God! (omdat God daar de planten en dieren stuk voor stuk schiep). Nogal vreemd, nietwaar?

En als Darwin echt in God geloofde, waarom stond 'by the Creator' niet in de eerste druk? Geloofde hij toen niet in de Schepper? Hij had alle vrijheid om het te doen. Niemand toendertijd zou er over gevallen zijn. Integendeel. Was de eerste druk van de Origin onbegrijpelijk door de schepper weg te laten? Nee, natuurlijk niet. De nadruk in dit citaat ligt immers op de gemeenschappelijke afstamming van alle levensvormen. De woorden 'by the Creator' zijn een aardige toevoeging, dus iets wat je weg kunt laten zonder dat de rest onbegrijpelijk wordt. En zonder enig effect op het feit van gemeenschappelijke afstamming. Dit blijkt ook uit een brief van Darwin: 

"But I have long regretted that I truckled to public opinion, and used the Pentateuchal term of creation, by which I really meant "appeared" by some wholly unknown process. It is mere rubbish, thinking at present of the origin of life; one might as well think of the origin of matter. [13]

Darwin heeft er spijt van dat hij de bijbelse term schepping heeft gebruikt.
Tegelijk zie je dat hij geen uitspraken wil doen over de 'origin of life' of 'origin of matter': alles is speculatie. 
Als je de Origin onderzoekt op trefwoord 'creation' dan zie je dat Darwin negatief schrijft over 'independent creation' en 'the plan of creation', het zijn onwetenschappelijke 'verklaringen' (genoeg stof voor een apart blog!). Als je dat doortrekt naar de schepping van het eerste leven zou je dat ook onwetenschappelijk moeten noemen.
 

De 'Christelijke Darwin'

Als we afgaan op bisschop Wilberforce uitspraak dat "Darwin writes as a Christian" [p.93], waarom was er dan zoveel oppositie uit kerkelijke hoek? Wilberforce kritiseerde Darwin's boek (p.107). Was dat uitsluitend om wetenschappelijke redenen? Een bisschop is geen wetenschapper. Munnich zelf schrijft 66 pagina's verderop in zijn boek dat de christelijke dogmatiek problemen heeft met de oorsprong van soorten (p.186) en "het darwinisme blijft haken in een debat met de kerk, een debat dat de hele twintigste eeuw sleept" (p.187). Waarom een 'debat'?! Waarom een debat als Darwin's Origin gewoon natural theology is? Waarom een debat als Darwin christelijk is? Waarom kritiseerde Robert FitzRoy, de kapitein van HMS Beagle, Darwin's Origin of Species? [22].
'Debat' is trouwens een eufemistische uitdrukking voor een ongekende wederzijdse en eeuwenlange haatcampagne tussen Darwinisten en gelovigen. Ik zou zeggen: trek je conclusies. Waarom dat eeuwenlang debat? Darwin was er kennelijk toch niet zo in geslaagd om "de evolutie in te passen in de schepping."
Ook is bekend dat Darwin het leed in de wereld, de wreedheid van de schepping [8] en met name het veel te vroege overlijden van zijn geliefde dochter Anne niet kon rijmen met de liefdevolle christelijke God. Munnich baseert de 'christelijke Darwin' op een paar uitspraken van tijdgenoten en vergeet alle feiten die tegen de 'christelijke Darwin' pleiten.
Het valt overigens niet mee om consequent anti-Darwin te zijn. Eerst schets Munnich een beeld van de christelijke Darwin. In een later hoofdstuk heeft hij een paragraaf 'Christelijke geweldloosheid' (p.224). Je zou dus concluderen: als Darwin christelijk is, dan is hij geweldloos. Maar de volgende paragraaf heet:  'Darwinistisch geweld' (p.226), waaruit we moeten concluderen dat Darwin voor geweld was.

Darwin had een strategie

Als het waar is dat de Engelse Universiteiten in Darwin's tijd gedomineerd werden door Natural Theology, zoals TM schrijft, dan is het wel een slimme strategie van Darwin om niet een agressieve atheïstische houding aan te nemen, maar te laten zien dat zijn theorie niet in strijd is met het christelijk geloof. Op die manier zou zijn theorie minder weerstand opleveren.
En Darwin had misschien ook wel enig respect voor gelovigen. Zijn eigen vrouw was gelovig. "I had no intention to write atheistically" schreef Darwin in een brief aan de Amerikaan Asa Gray [19].
Ik denk dat Darwin schreef uit respect voor gelovigen, om gelovigen niet voor het hoofd te stoten. [should shock the religious feelings]. Dat zou uiteraard slecht zijn voor de receptie van zijn boek. Darwin had een lastige opgave: een godloze evolutie acceptabel maken voor mensen die in God geloven. Dat hij God uit het 'scheppingsverhaal' wilde verwijderen blijkt op vele plaatsen. Bijvoorbeeld: hij vindt God een onwetenschappelijke verklaring: "but this is not a scientific explanation" [6]. Dus: Darwin wilde God uit zijn wetenschap verwijderen, maar tegelijkertijd gelovigen niet voor het hoofd stoten. De compatibilitiet van evolutie en religie is exact dezelfde strategie die tot op vandaag de dag gehanteerd wordt door Amerikaanse wetenschappelijke organisaties die evolutie acceptabel willen maken voor christelijk Amerika [20]. Die achtergrond moet je kennen.

Over natuurwetten

 
Darwin schreef het ontstaan van soorten toe aan natuurwetten, die niet (1e druk) of wel (2e-6e druk) door God geschapen waren. Maar er is een probleempje met natuurwetten. Wolken geven regen, maar te veel regen geeft dodelijke overstromingen. De zon geeft warmte, maar te veel zon geeft onbewoonbare woestijnen. Wind geeft verkoeling, maar te veel wind geeft vernietigende orkanen. Het probleem van natuurwetten bij het evolutie is, dat een proces van random variatie en natuurlijke selectie geen garantie biedt, geen enkele garantie, op het ontstaan van de mens. Dat komt omdat evolutie vanaf het begin van het eerste leven tot nu een proces is van miljoenen jaren (dacht men in Darwins tijd) en miljarden jaren (zoals we nu weten). Die periode zit vol met astronomische, geologische, klimatologische en biologische gebeurtenissen die de afloop van het evolutieproces onvoorspelbaar maken. Dus hoe het eerste leven ook ontstaan moge zijn, heeft geen effect op het verdere verloop van evolutie. Je kunt rustig 'by the Creator' aan het begin postuleren. Het kan dus ook geen 'indirecte schepping' zijn. Daarom kun je de schepping in Genesis niet vervangen door evolutie. Tenzij je gelooft dat God het evolutieproces stiekem en onzichtbaar zit te sturen...

Darwin's Origin wordt Natural Theology

William Paley

Munnich 'ziet iemand over het hoofd': William Paley. Munnich maakt van de Origin een uitwerking van Paley, in plaats van de weerlegging van Paley! Een knap staaltje van argumentatie. Hoe doet hij dat? Darwin bestudeert William Paley's Natural Theology schrijft Munnich (p.80). Dat klopt. En in Engeland werd het beroemde watchmaker argument algemeen geaccepteerd. Dat kan ook kloppen. Maar TM rept met geen woord over het feit dat de hele Origin geschreven is als weerlegging van Paley's Natural Theology argument [3], [5], [23]. Ook bij de daaropvolgende beschrijving van Darwin (p.86) lezen we niets daarover. Integendeel: "natural theology-mannen zoals Darwin die God zien als schepper-in-den-beginne, als ingenieur-in-ruste" (p.88). Munnich 'begrijpt niet' dat Paley's horlogemaker argument strijdig is met Darwin's evolutietheorie omdat die iedere ingreep afwijst [10].
In de Origin verklaart Darwin het ontstaan van soorten en hun aanpassing aan hun omgeving door variatie en natuurlijke selectie. Dit vervangt schepping. Schepping van afzonderlijke soorten (Genesis!) heeft daarmee afgedaan. Daarmee wordt ook het beroemde watchmaker-Godsbewijs van Paley onderuit gehaald. [10]
Toch probeert TM geheel ten onrechte van de Origin een manifest van 'Natural Theology' te maken [11]. Darwin zet in de Origin uiteen hoe alle onderdelen van de biologie (systematiek, morfologie, fysiologie, embryologie, paleontologie), en geologie in een nieuw licht komen te staan en op een nieuwe basis gegrondvest moeten worden. M.a.w.: een revolutie in de natuurwetenschap. 
Darwin heeft alle consequenties van zijn theorie systematisch en uitputtend doordacht. Inclusief mogelijke problemen van zijn theorie. Dat is de grote verdienste van Darwin voor de biologie. Wallace en Lamarck, die ook een evolutietheorie hadden, hebben dat niet gedaan.
Dit is TM allemaal 'ontgaan'. TM is historicus. Het lijkt er op dat TM uitsluitend het motto op de eerste pagina en de slotzinnen van de Origin heeft gelezen. Alles ertussen in interesseerde hem niet, kon hij niet gebruiken. TM beoordeelt de Origin zonder het gelezen te hebben.

Ton Munnich schijnt zo ongeveer de enige ter wereld te zijn die niet begrijpt dat de Origin in strijd is met het Bijbelse scheppingsverhaal. Creationisten overal ter wereld hebben dat wel begrepen en bestrijden Darwin [14], [26]. Theoloog Kingsley heeft -net als TM- de Origin kennelijk niet (goed) gelezen. Misschien moet je een bioloog zijn om de betekenis van het werk te begrijpen? [16].

De afstamming van de mens

Dit is het vierde scheppingsmoment van Munnich (p.120). Munnich verwijt Darwin dat hij in de Origin niet schreef over de afstamming van de mens. Duitse natuuronderzoekers deden dat al lang voor Darwin! Tegelijk schrijft TM: "De afstamming wordt pas in de 20e eeuw bewezen." (p.216). Nu, dan zou het wel erg voorbarig zijn geweest om in 1859 over de afstamming van de mens te schrijven, toch? Vooral omdat Darwin enige haast had vanwege Wallace's brief. Maar TM verwijt Darwin dat hij het niet in 1859 schreef! Hij schrijft daar een hele serie onredelijke oordelen over.
Het is geen geheim dat Darwin door afzonderlijke schepping van soorten te verwerpen, ook de afzonderlijke schepping van de mens verwerpt. TM maakt juist een groot punt van het falen van Darwin om te claimen dat de mens ook het product is van evolutie. Het is juist dat Darwin dat onderwerp niet behandelde in de Origin. De reden was dat Darwin niet nog meer weerstand wilde oproepen tegen de Origin dan hij al vreesde [25]. Maar zijn Common Descent of Life impliceerde dat uiteraard wel.

Hoe Munnich Darwin introduceert

Waarom zou een Nederlands historicus Darwin zo extreem en zo consequent negatief beoordelen? Hoe dat zo is gekomen is waarschijnlijk niet te achterhalen. Maar feit is het wel. Je verwacht van een historicus wanneer hij over een persoon schrijft dat hij tenminste begint met een opsomming van zowel positieve als negatieve kanten van een persoon. Om daarna kritiek te geven. Maar Munnich introduceert Darwin op pag 86 door een hele pagina met slechte kanten van Darwin op te sommen: "zwak in talen, zwak in wiskunde, zwak in tekenen ..." (p.86).  etc. etc. etc. En zo gaat het maar door. Het is een aanval op het karakter en de persoon van Darwin. En dat allemaal bij de eerste keer dat Darwin in het boek genoemd wordt. Iets wat ik tot nu toe alleen kende van creationisten [18] en van de historicus Dempster [17].

Tenslotte

Ik heb tot nu toe in feite maar één voorbeeld beschreven: de Christelijke Darwin. Het boek staat vol met soortgelijke zaken (eugenetica, sociaal Darwinisme, Weikart, Lynn Margulis). Allemaal gebaseerd op het extreme negatieve beeld van Darwin. En van Darwinisme. En van Darwinisten. Het boek is een optelsom van een eindeloze rij negatieve interpretaties van Darwin die uitmonden in een extreem negatieve opvatting over Darwin, Darwinisme, en Darwinisten. Alle nuance is verdwenen. Hij wordt kennelijk meegesleept door zijn eigen interpreataties. Hij heeft zich niet laten corrigeren door deskundigen (biologen of historici). Tenminste, ik zie geen dankwoord waarin hij wetenschappers bedankt voor het lezen van zijn manuscript [21]. In de literatuurlijst staan ook géén publicaties van Munnich zelf. Dus geen peer-review. Het zal moeilijk zijn een Nederlands boek te vinden waarin meer anti-Darwinisme te vinden is dan dit.

Ik heb mijn best gedaan om een wetenschappelijk betoog te houden en nette, academische woorden te gebruiken. Dat kostte me wel enige moeite. Om eerlijk te zijn ben ik bij pagina 169 gestopt met lezen. Ik kon niet langer tegen die knettergekke, complot-theorie-achtige opvattingen van Munnich. Let wel: ik zeg niet dat Munnich zélf knettergek is. Er zitten vele nuttige stukken in het boek: dat zijn de stukken die niet over Darwin of Darwinisme gaan. Bijvoorbeeld het eerste hoofdstuk over de Verlichting. De titel van het boek drukt het onwaarschijnlijke standpunt van Munnich goed uit: Verlichting of Darwinisme?! 

 

Met dank aan Yvette Cramer van Totemboek die mij een recensie exemplaar toestuurde. 

Postscript  21 mei

Dat Darwin slechts 'evolutie inpast in de schepping' (zie boven) en dat hij o.a. daarom een christelijk denker is, wordt totaal onbegrijpelijk als we de volgende passage van Munnich lezen:

"Amerikaanse schoolboeken voor middelbaar onderwijs zijn de hele 20e eeuw creationistisch getint, over evolutie zijn ze terughoudend. (...) Het debat scheppingsleer–evolutieleer is het dominante Verlichtingsdebat in de Angelsaksische life sciences van de 20e eeuw. Tegen die achtergrond wordt duidelijk waarom Campbell eraan hecht in zijn voorwoord te benadrukken dat zijn boek over evolutie gaat. Hij wil eenvoudig de lezer vooraf verzekeren dat het een seculier natuurwetenschappelijk boek is, waarin het scheppingsverhaal geen rol speelt." (p.336–337.)

Waarom zijn ze terughoudend over evolutie als Darwin slechts 'evolutie inpast in de schepping'? Waarom bestaat er gedurende de hele 20e eeuw een scheppingsleer–evolutieleer debat als Darwin 'geen afstand neemt van het Bijbelse geloof'? Hoe kan evolutie seculier zijn, gezien Darwins christelijke scheppingsleer? Geef daar maar eens antwoord op! Ton Munnich is hier hopeloos met zichzelf in tegenspraak.

Postscript  27 mei

Voor Ton Munnich en degenen die het met hem eens zijn, kan ik aanbevelen hoofdstuk 25 'Darwin and Religion' van Mark Pallen en Alison Pearn in: The Cambridge Encyclopedia of Darwin and Evolutionary Thought  (Ed. by Michael Ruse ). (met dank aan Leonardo). 

"While there is no doubt that Annie’s death represented the lowest of the low points in Darwin’s life, it seems likely that Darwin’s rejection of Christianity was already complete by the time of Annie’s death."

Annie, de dochter van Darwin, stierf in 1851, dus lang voor de publicatie van de Origin. Tegen die tijd had Darwin al afscheid genomen van het Christelijk geloof.

Postscript 5 juni

"Another misstep lends the book its title. Quarrymen in the mid-19th century, working in the Neander Valley outside of Düsseldorf, found an unusually shaped skull and associated bones. Pathologist Rudolf Virchow and retired physiologist August Franz Mayer postulated that they represented, not an anatomically distinct “primitive” ancestor (as claimed by Hermann Schaaffhausen, the comparative anatomist who first described the bones), but the relics of a diseased Russian horseman. New specimens discovered in subsequent decades, however, shared the same peculiar morphologies and demonstrated the error made by Virchow and Mayer." 

review van: 'The Strange Case of the Rickety Cossack And Other Cautionary Tales from Human Evolution', Ian Tattersall, Palgrave Macmillan, 2015. 256 pp. 

Als Virchow beschikte over een evolutietheorie zoals Munnich beweert, dan zou hij deze fout niet gemaakt hebben. Geef daar maar eens antwoord op!

Postscript 25 Feb 2020

Als ik mijn blogpost en hoe Munnich daar op reageerde in zijn eerste comment onder dit blog nog eens nalees, dan valt op dat Munnich mijn inhoudelijke kritiek op de beweringen in zijn boek totaal negeert, en in plaats van een inhoudelijke kritiek gaat hij op allerlei irrelevante details en bijzaken in. Hij reageert dus niet op mijn inhoudelijke kritiek zoals in de blog paragrafen:

1. Darwin en de schepping: hoe Munnich The Origin leest
2. 'By the Creator'
3. De 'Christelijke Darwin'
4. Darwin had een strategie
5. Over natuurwetten
6. Darwin's Origin wordt Natural Theology
7. De afstamming van de mens
8. Hoe Munnich Darwin introduceert

In plaats van inhoudelijke kritiek, verwijt hij mij dat ik gestopt ben met lezen op blz. 169! Sjonge, reageer eens op het gedeelte dat ik wel gelezen heb! Zijn comment begint al met een belediging "en ik neem aan dat u stukken uit het hoofd kent.": een irrelevante en onzakelijke mededeling. Typerend. En een niet irrelevant zijpaadje Darwin-Einstein vergelijking; en dan nog voor de tweede keer klagen dat ik gestopt ben bij 169; en dat er heel belangrijke zaken daarna staan; "wat u erover schrijft is vrij slaapverwekkend" is een subjectief en beledigende kreet, want ik heb er veel tijd en moeite in gestopt (zie ook alle noten onder mijn blog!). Bovendien komt zo'n opmerking in de plaats van een inhoudelijk-wetenschappelijke behandeling, dus argumenten en feiten voor beweringen geven. Dan begint hij Freud er bij te slepen (Freudiaanse ‘Verdrängung’) om mijn diepste drijfveren te analyseren! Je kunt je afvragen of het überhaupt zin heeft om met een biologische leek in discussie te gaan over de betekenis van Darwin voor de biologie. Iemand die bovendien The Origin of Species een heel vervelend boek vindt: is die persoon geschikt om te oordelen?

Tenslotte: Munnich 'vergeet' dat het lezen, begrijpen en het schrijven van een boekbespreking veel tijd en moeite kost. Als hij enig inlevingsvermogen had, dan begreep hij dat. Hij zou mij kunnen bedanken dat ik de moeite heb genomen om (een deel van) zijn boek te lezen en te bespreken. Het trieste van dit alles is dat ik er in getrapt ben, en (uitsluitend) gereageerd heb op zijn onzakelijke opmerkingen. Het enig juiste wat ik had moeten doen is hem voorhouden dat hij niet inhoudelijk gereageerd heeft en zijn onzakelijke, onwetenschappelijke opmerkingen negeren.

 

Postscript 7 Feb 2023

Als Munnich in staat was geweest redelijk te antwoorden op mijn kritiek, dus zonder persoonlijke aanvallen en zonder zich te beperken tot bijzaken, dan had hij in the first place ook een redelijk boek kunnen schrijven! Maar hij is kennelijk niet in staat om redelijk te reageren op mijn bespreking van zijn boek en dus ook niet om een redelijk boek te schrijven. Ik leer graag van kritiek. Dus kritiek is op zich niet het probleem.

Noten

1. in een brief. Kingsley was With regard to the attitude of the more liberal representatives of the Church F1461.
2. "Therefore I should infer from analogy that probably all the organic beings which have ever lived on this earth have descended from some one primordial form, into which life was first breathed by the Creator". The Origin tweede druk. F376 p.484 en: p.481: "I see no good reason why the views given in this volume should shock the religious feelings of any one. A celebrated author and divine has written to me that "he has gradually learnt to see that it is just as noble a conception of the Deity to believe that He created a few original forms capable of self-development...."
3. Gavin de Beer: "Another man to whom Darwin was certainly indebted was William Paley, whose works on Natural Theology provided him with a catalogue of cases of adaptation and an argument which he used in reverse to show the efficacy of natural selection without design." F1574a Darwin online.
4. zie mijn website WDW voorbeelden.
5. zie mijn: Gould review.
6. "On the ordinary view of the independent creation of each being, we can only say that so it is;—that it has pleased the Creator to construct all the animals and plants in each great class on a uniformly regulated plan: but this is not a scientific explanation." Darwin online: F385 p.513
7. "It will be some time before we see "slime, protoplasm, &c." generating a new animal.* But I have long regretted that I truckled to public opinion, and used the Pentateuchal term of creation,† by which I really meant "appeared" by some wholly unknown process. It is mere rubbish, thinking at present of the origin of life; one might as well think of the origin of matter". C. Darwin to J. D. Hooker. Down, Friday night [April 17, 1863] F1452.3
8. "There seems to me too much misery in the world. I cannot persuade myself that a beneficent and omnipotent God would have designedly created the Ichneumonidæ with the express intention of their feeding within the living bodies of Caterpillars, or that a cat should play with mice." The life and letters of Charles Darwin, including an autobiographical chapter. vol. 2 F1452.2 p.312
9. "Therefore I should infer from analogy that probably all the organic beings which have ever lived on this earth have descended from some one primordial form, into which life was first breathed by the Creator." F376 p. 484.
10. Wat minder bekend is dat Paley speculeerde over hypothetische zichzelf reproducerende horloges die een nog groter bewijs voor Gods almacht zouden zijn. Maar aangezien zelfreproducerende horloges volkomen fantasie waren, werd er verder geen aandacht aan besteedt en werd Darwin door niemand in die tijd als bevestiging van die hypothese gezien. TM kent die passage uit Paley niet, en het is voor hem ook geen onderdeel van zijn argumentatie. De zichzelf reproducerende en evoluerende horloges zijn tevens in strijd met Genesis. Zie ook mijn review van Michael Denton.
11. "In 490 bladzijden betoogt Darwin dat God niet elke soort afzonderlijk heeft geschapen maar één algemene scheppingsdaad heeft verricht waarin de evolutie van de latere soortenrijkdom besloten ligt." (89). Wat een ontzettende miskenning van de Origin! "How beneath the dignity of him" staat in een notebook, niet in de Origin.
12. "I see no good reason why the views given in this volume should shock the religious feelings of any one. A celebrated author and divine [Kingsley ] has written to me that "he has gradually learnt to see that it is just as noble a conception of the Deity to believe that He created a few original forms capable of self-development into other and needful forms, as to believe that He required a fresh act of creation to supply the voids caused by the action of His laws."  F376 p.481 vd Origin. Dit staat in het laatste hoofdstuk in de laatste paginas van het 490 pp tellende Origin. 
13. In Darwin online: F1452.3. The life and letters of Charles Darwin, including an autobiographical chapter. vol. 3. 1887
14. Als creationisten [15] dit gezien hebben, zullen ze dan toegeven dat ze zich vergist hebben in Darwin? Dat Darwin niet de grootste bedreiging voor hun geloof in God is en dat hij in feite een christelijke denker was met een veel nobele opvatting van God? Zullen Intelligent Design aanhangers (Michael Behe, William Dembski, Cees Dekkers, etc) nu concluderen dat ze al die jaren ten onrechte Darwin, Darwinisme en Darwinisten hebben aangevallen? [4] De hele EO evolutie-censuur-affaire is TM ontgaan. Hoe onrealistisch dit ook moge klinken, Munnich moet wel geloven dat creationisten zich vergist hebben in Darwin. Hij zou hun grootste held moeten zijn. TM is zo ongeveer de enige die de Origin als een christelijke boek leest, samen met Kingsley die het ook niet (goed) heeft gelezen of het niet tot zich door heeft laten dringen.
15. zie: Website United Church of God: 10 Ways Darwin Got It Wrong: bijvoorbeeld: 10. His rejection of biblical creation by God.
16. Asa Gray, een Amerikaanse supporter van Darwin, was een gelovig man die ook probeerde om evolutie door natuurlijke selectie te rijmen met een wijze en goedbedoelende God die de wereld had geschapen [16]. Bron: Gray, Asa (1810-1888) in: Evolution, The First Billion Years. Ed. Michael Ruse. p.617.
17. W. J. Dempster (1996) Evolutionary concepts in the nineteenth century. Natural Selection and Patrick Matthew. Dempster is ook geen creationist, maar doet ook extreme uitspraken over Darwin op alle mogelijke manieren omdat hij meent dat Patrick Matthew natuurlijke selectie het eerst heeft ontdekt. (review). De uitspraken zijn zo extreem dat ze vermakelijk worden.
18. Christelijk Amerika is niet in staat einde te maken aan schietpartijen. En Darwin is een sadist omdat hij van schieten hield. blog 18 dec 2012
19. C. Darwin to Asa Gray. Down, May 22nd [1860].
20. Compatibility of Science and Religion van de National Academy of Sciences.
21. Er wordt één persoon bedankt (p.4), maar dat is geen wetenschapper voor zover ik kan nagaan. 
22. "and lifting an immense Bible first with both and afterwards with one hand over his head, solemnly implored the audience to believe God rather than man". As he admitted that The Origin of Species had given him "acutest pain", the crowd shouted him down." (wikipedia artikel over FritzRoy). [5 mei 2015]
23. "The old argument of design in nature, as given by Paley, which formerly seemed to me so conclusive, fails, now that the law of natural selection had been discovered."  F1497 darwin-online.org.uk  Zie ook wikipedia: Religious views of Charles Darwin [5 mei 2015]
24. Munnich is geen creationist: integendeel! Hij doet iets wat geen creationist ooit gedaan heeft: Darwin van christelijke geloof beschuldigen! [6 mei ]
25. "... but rather with the determination not to publish, as I thought that I should thus only add to the prejudices against my views."  F937.1 Descent. [toegevoegd: 21 mei ]
26. Russell Grigg: Darwin’s arguments against God. How Darwin rejected the doctrines of Christianity, Creation Ministries International [ 21 jul 2015 ]

 

Vervolg blog

De paradoxale strijd tussen competitie en symbiose. (Munnich deel 2) 25 mei 2015

Belang van epigenetica voor evolutie mogelijk niet zo groot, maar wel voor medische toepassingen

Prof Dr Marianne Rots

Gisteren, zondag 19 april, hield Prof. dr. Marianne Rots de Paradisolezing over haar eigen vakgebied de epi-genetica. Om precies te zijn: de moleculaire epigenetica [1]. Zeer hoge informatiedichtheid, maar de inhoud was goed afgestemd op het algemene publiek. De eerste helft van haar lezing ging over Rosalind Franklin, de onderzoekster die eigenlijk als derde persoon de Nobelprijs voor de ontdekking van de structuur van DNA (samen met Watson en Crick) had moeten krijgen [2]. 

Ze had zich goed ingelezen, ze vertelde dat ze ter voorbereiding van de lezing alle boeken over Franklin had gelezen. Respect! [3]. Een goede wetenschappelijke mentaliteit.

Uit het oogpunt van evolutie, viel mij de volgende uitspraak op: 

"Bij de bevruchting worden bijna alle epigenetische markeringen op het DNA gewist". 

Bijna alle. Ik vroeg in het vragenuurtje hoeveel niet werd gewist en of het resterende deel ruis was of zelfs negatieve consequenties zou kunnen hebben (dus als een fout opgevat moest worden). Haar antwoord was dat 5-10% van de markeringen op het DNA niet werd uitgewist. Er was nog geen systeem in te ontdekken. Het leek vrij willekeurig over chromosomen verdeeld. Maar er was  één voorbeeld waarbij een specifiek gebied op het chromosoom betrokken was.
[4].

Mijn conclusie over het belang van epigenetica voor evolutie: 

Als epigenetische markeringen ook overerven via eicel en sperma naar de volgende generatie heb je twee erfelijke mechanismen die een rol in de evolutie spelen: erfelijke informatie in de basevolgorde van DNA en epigenetische markeringen op het DNA. Als epigenetische markeringen niet of nauwelijks overerven (via de geslachtelijke voortplanting) dan zijn ze uitsluitend van belang voor de embryonale ontwikkeling en gedurende het volwassen leven [5]. Ook heel belangrijk. Om evolutionair van belang te zijn moet het gaan om effecten die over honderden generaties stabiel zijn. In ieder geval meer dan 3 generaties!
Maar zelfs als epigenetica uitsluitend van belang is voor embryonale ontwikkeling is dat van indirect evolutionair belang. Want het maakt multicellulaire organismen als planten en dieren mogelijk!  Anders zouden er uitsluitend eencelligen bestaan. [8]
Bovendien zou epigenetica, met name verschillen in genexpressie, het verschil tussen mens en andere primaten beter kunnen verklaren dan traditionele DNA basevolgorde en eiwitcoderende genen [6]. 
Het is dus van belang om directe (via voortplanting) en indirecte (somatische) effecten van epigenetica te onderscheiden. De eerste staat bekend onder de naam Transgenerational epigenetics en is volgens mij een subdiscipline die nog niet heeft aangetoond dat ze van belang is voor evolutie.

Epigenetic engineering

Het zou wel eens kunnen zijn dat epigenetic engineering of epigenetic editing zoals prof. Rots het noemt, een vergelijkbare rol krijgt als genetic engineering (gen therapie): 'het sleutelen aan DNA'.
Rots gaf drie voorbeelden van overerfbare epigenetische markeringen die alle een negatief effect hadden op de gezondheid. Er kunnen positieve zijn, maar die heb ik niet gezien. Dit wijst er op dat bij ziekte (kanker) foute epigenetische markeringen betrokken kunnen zijn. Rots ontwikkelt moleculaire technieken om foute epigenetische markeringen te corrigeren. Dat is haar vakgebied: moleculaire epigenetica in een medische context [7], [9]. De kunst is om de markeringen van specifieke genen aan of uit te zetten. Dit is een feite een  aanvulling van traditionele genetic engineering die de DNA basevolgorde corrigeeert. Daarmee is zij potentieel net zo belangrijk en heeft volgens Rots mogelijk dezelfde risico's voor het nageslacht (germline).

Ik heb de indruk dat beide vakgebieden zichzelf het belangrijkste vinden, ze zetten zich tegen elkaar af, ze weken niet echt samen. Ze zitten in aparte vakgroepen en hebben aparte conferenties en tijdschriften. Ze zouden moeten samenwerken voor optimaal resultaat. Wat kan een patient het nu schelen of hij door genetica of epigenetica genezen wordt! Als het maar werkt!

Literatuur

Nessa Carey (2012) 'The Epigenetics Revolution', Columbia University Press
"offers lucid science writing and vivid imagery" (review Nature).

Noten

1. Epi-genetica: alle processen die niet te maken hebben met de DNA seuqence, maar het aflezen of niet aflezen van de sequence, of: genexpressie of genregulatie.
2. Maar Watson en Crick hebben toegeven dat ze tenminste in twee gevallen cruciale informatie van Franklin hebben gebruikt voor hun beroemde 1953 publicatie zonder medeweten of toestemming van Franklin. Maar er is meer aan de hand. Franklin was niet geinteresseerd in 3D-modellen bouw, Watson en Crick deden niet anders. Verder heeft Franklin helemaal niets met epigenetica te maken! Het thema van dit jaar Paradiso lezingen is: wetenschappers vertellen over hun helden. Prof Rots had Franklin gekozen onder meer omdat het een vrouwelijk rolmodel is.
3. Vorige sprekers die over hun wetenschappelijke helden uit het verleden hadden moeten vertellen, hebben er met de pet naar gegooid. 
4. Dit antwoord was een stuk informatiever vergeleken met het antwoord dat ze 2 jaar geleden gaf op dezelfde vraag (27 mei 2013).
5. Het zou wel eens kunnen zijn dat voor een normale embryonale ontwikkeling noodzakelijkerwijs alle markeringen gewist moeten worden omdat de bevruchte eicel een blanco start moet hebben om alle lcihaamsdelen te kunnen vormen. Het mag niet gespecialiseerd zijn. Een algehele reset. Alle epigenetische markeringen zouden de novo aangebracht moeten worden tijdens de embryonale ontwikkeling. Dat is het geheim van het embryo!
6. Sommigen beweren dat niet-coderend RNA beter correleert met de complexiteit van het organisme dan de omvang van het genoom op zich.
7. Ze heeft in Groningen een vakgroep opgericht in het Universitair Medisch Centrum waarin fundamenteel onderzoek gedaan wordt naar epigenetisch mechanismes in en medische context. Ze heeft ook internationale erkenning als specialist op dit gebied (hier) en zit in de redactie van Clinical Epigenetics. 
8. Aangezien eencelligen zich vnl. door mitotische celdeling vermenigvuldigen, kan daar epigenetische overerving potentieel van groot evolutionair belang zijn. 
9. Dat er medische toepassingen zijn van epigenetica blijkt uit de grote hoeveelheid boeken: Epigenetics and disease, Epigenetics in health and disease, Patho-epigenetics of disease, Epigenetics in human disease, Epigenetic aspects of chronic diseases, The epigenetics of autoimmune diseases, Epigenetics of aging, etc. 

Vorige blogs over dit onderwerp

1. Paradiso lezing Marianne Rots over epigenetica 27 mei 2013. Dit blog kunt U uitstekend gebruiken als achtergrond informatie.
2. Epigenetica is geen bedreiging voor neoDarwinisme, 8 april 2010 (mijn oude trage blog)

Zie ook: BioNieuws 11 april:  'Op weg naar een curable genome' (interview met Marianne Rots).

Zie ook: Presentatie Studium Generale Groningen van Marianne Rots

Random genen en het probleem van de vergeten eiwitjes. Met update over 'dark proteins'.

Peter Waterhouse

Bestaat random DNA? Bestaan er random genen? random eiwitten? Bestaan er genen die uit random DNA zijn ontstaan? Wat zijn eigenlijk 'random' genen? Ik vind dit uiterst fascinerende vragen die me niet los laten. 

Ze kwamen bij me op naar aanleiding van een recent artikel in Nature [1] Het artikel bevatte een raadselachtige opmerking. Het citaat valt nogal met de deur in huis, daarom heb ik voor degenen die niet op de hoogte zijn van van DNA sequencing een korte inleiding onder aan het blog. Hier de raadselachtige opmerking:

"Sequences encoding potential peptides from ORFs of this size are often ignored or filtered out by automated genome-annotation programs, because the probability of their occurring by chance alone increases exponentially as they get shorter." [1]

'peptides' = kleine eiwitten van 2 – 50 aminozuren.
'ORFs' = Open Reading Frame = stuk DNA dat kan coderen voor een eiwit.
'this size' = kleiner dan 100 baseparen.
'Genome-annotation programs'= software die uit miljarden bases in het DNA (potentiële) genen detecteren.

Dus: genomics software filtert potentiële genen van minder dan 100 baseparen eruit omdat die door toeval ontstaan zouden kunnen zijn. Door toeval? So what? An ORF is an ORF! Wat een onzin: hoe 'weten' die genen nu dat ze 'toevallig' zijn? Als ze de standaard signalen hebben van genen (het zijn immers ORFs), dan zal de celmachinerie ze toch gewoon verwerken? en mRNA en eiwitten produceren? Als je alle genen van de mens wilt inventariseren, dan ga je toch niet een betrekkelijk willekeurige ondergrens van 100 bp vaststellen? Dan mis je alle kleine genen! Discriminatie van kleine genen! Dat ze toevallig ontstaan zijn is een menselijk criterium. De cel weet daar toch niets van af?

De redenen voor dit filter kunnen complexer zijn dan in het artikel gesuggereerd wordt, maar toch wordt dit filter standaard gebruikt in de wereld van genomics. Ik heb het nagevraagd bij de auteur van het artikel, prof. Waterhouse. En hij bevestigd [7] dat er standaard een ondergrens van 100 baseparen in de software staat ingesteld en dat daardoor géén peptiden met een lengte van 33 aminozuren of minder ontdekt kunnen worden. Maar biochemici kennen vele peptides met biologische werking [8]. Wat is hier aan de hand?

Waarom die ondergrens?
Dit is de redenering van Peter Waterhouse:
Statistisch gezien moeten er heel veel korte ORF's*) in het genoom zitten, maar
in de ORF database zien we ze niet terug. Het is dus de discrepantie van de berekening en de data in de database. Ik wist niet dat dit probleem bestond!

*) ORF = Open Reading Frame = dat stuk DNA van begincode tot stopcode dat gelezen en vertaald kan worden tot eiwit.

Waarom 'statistisch gezien'?
Van de 64 codons zijn er 3 stopcodons. Als je een stuk DNA hebt met willekeurige volgorde van de codons, dan zal gemiddeld 3 op de 64 een stopcodon zijn. Een stuk DNA van 21 codons lang zal dus zeker voorkomen. Statistisch gezien kunnen er stukken véél langer dan 21 codons voorkomen als het DNA maar lang genoeg is. Statistici hebben berekend dat als je een stuk DNA van 2000 baseparen hebt, de kans op een ononderbroken stuk van 400 baseparen 50% is (dus een ORF van 400 bp).

Hoeveel kleine genen zijn er?
Ik vond [3] dat in de beroemde fruitvlieg Drosophila maar liefst 600.000 ORFs van minder dan 100 aminozuren zijn gevonden! (=300 base paren omdat 3 bases coderen voor 1 aminozuur)  Dat is net iets groter dan hierboven, maar vallen in de kleine eiwitjes categorie. Als je dus van plan bent alle genen van de mens te inventariseren en je hebt al een lijst van 25.000 genen die je moet valideren, dan ga je om de klus praktisch uitvoerbaar te maken alle ruis eruit filteren en dat zijn ... de kleinere!

Wat is klein?
Een gen dat uit één exon bestaat is gemiddeld plm 2.000 baseparen lang (= 666 amino zuren lang). Een gen bestaat meestal uit meerdere exons. De gemiddelde lengte van een gen is 17.000 baseparen (= 5666 aminozuren) [4]. Daarmee vergeleken  is een gen van minder dan 100 baseparen echt heel klein. Het kan een eiwit coderen van maximaal 33 aminozuren. Maar met zo'n eiwitje kun je toch leuke dingen doen (bv hormonen). Mag U zelf googelen (peptide, dipeptide, etc).

Kunnen die allemaal functioneel zijn?
Het is zéér onwaarschijnlijk dat die 600.000 kleine ORFs in Drosophila allemaal functionele eiwitten opleveren. Het aantal genen in een organisme heeft nl. een bovengrens. Die bovengrens wordt bepaald door de mutatiefrequentie en de intensiteit van natuurlijke selectie. Theoretisch is er dus wel plaats voor miljoenen genen in ons DNA, maar natuurlijke selectie kan die niet 'onderhouden' [5].

Hoeveel kleine genen zijn functioneel?
Voor de mens weet ik het niet, maar de auteurs van het Drosophila artikel [3] komen na zorgvuldige analyse tot zeker 400 en potentieel 4000 kleine genen (ORFs).

Worden kleine genen gediscrimineerd?
Ja! Niet alleen omdat software ze gewoon ongezien in de prullenbak gooit. Maar ook als je kijkt naar het boek van Scherer (2008) A short guide to the human genome, dan zoek je tevergeefs naar het kleinste gen. Wat je wel ziet: de grafiek van What is the size of a typical gene? heeft een x-as uitgedrukt in kb (=1000 bases)! Bij die maatstaf vallen de kleinste uit de boot. Je ziet hoofdstukjes: Which are the largest genes? Which genes have the largest introns? etc. Grote genen zijn interessant, kleine genen niet! Die discriminatie is al oud: in 2007 zie ik al een publicatie waarin zonder meer 300 baseparen (=100 aminozuren) als benedengrens wordt genomen om genen te herkennen! [2]. Vergelijk dat met de huidige grens van 100 baseparen.

Terechte discriminatie?
En toch: kleine genen hebben een groot probleem dat grote genen niet hebben: ze zijn klein. Hoe kleiner ze zijn hoe groter de kans dat de ORFs toevalstreffers zijn. OK. Theoretisch tenminste (zie boven: statistisch gezien). Dát probleem hebben grote genen niet: een gen van 1000 of meer ononderbroken baseparen kan geen toeval zijn. Er is nog iets: als een cel nutteloze kleine eiwitjes maakt van 20 of 30 aminozuren lang: dat is niet rampzalig. Maar nutteloze eiwitten van duizenden aminozuren produceren is een zware belasting voor de cel. Het wordt een ander verhaal als er tienduizenden kleine eiwitjes geproduceerd worden. Doe zelf de optelsom: vele kleintjes maken één grote. Tenslotte: zélfs als je alleen maar ORFs wilt elimineren die om diverse redenen er random uitzien, dan heb je toch selectief méér kleintjes te pakken. Dus terechte discriminatie? Eerst onderzoeken, dan weggooien!

Nog verder terug in de tijd
In 1997 was er al een complete genoom van de gist beschikbaar [6]. (gist is eencellige en het kleinere genoom is makkelijker te sequencen dan dat van de mens). Opvallend: ze zagen toen al het nut van die kleine eiwitjes maar gezien het enorme aantal van een kwart miljoen met lengte tot 300 baseparen (=100 aminozuren), was het een gigantisch karwij. Het lijkt wel of sinds die tijd het nut van kleine eiwitjes in de vergetelheid is geraakt...

Wat nu?
In mijn blog We weten niet precies hoeveel genen de mens heeft had ik al geconstateerd dat dat makkelijker gezegd is, dan gedaan. Om verschillende redenen. Ze zijn moeilijk te vinden. En: waar moet je ze zoeken? Toch moet het wil je een volledige inventarisatie van het menselijke genoom.

Wat er nu moet gebeuren is het menselijk genoom opnieuw analyseren zonder die ondergrens van 100 baseparen en de gevonden genen analyseren. Dat is inderdaad een hele klus. Het kleinste peptide is per definitie 2 aminozuren lang (di-peptide), met 1 is het gewoon een aminozuur.

Reactie op prof Waterhouse
De reden dat kleine potentiële genen softwarematig worden uitgefilterd is niet dat ze wel eens statistische ruis zouden kunnen zijn, want daar weet de cel niets van. De cel leest DNA af ongeacht of het gen iets nuttigs doet. De oplossing van het misverstand is onderscheid maken tussen proxy en ultimate verklaringen. Proxy: de cel leest DNA af volgens de biochemische wetten. Ultimate: evolutionair gezien zal de cel niet vele generaties lang waanzinnige hoeveelheden nutteloze eiwitjes produceren, want die vormen een belasting voor de verwerkingscapaciteit van de cel (ribosomen) en dat gaat ten koste van de productie van nuttige eiwitten.
Let op: ik heb alleen bezwaar tegen de reden van uitfiltering. Waterhouse doet een pleidooi voor het analyseren van kleine genen. En daar ben ik het mee eens.

Filosofisch slot
Ik vind het nog steeds jammer en kan het maar moeilijk accepteren dat er duizenden potentiële genen (ORFs) in ons genoom zitten die helemaal niets doen. Het is niet zomaar junk, ze hebben de kenmerken van genen. Gewoon zonde van de ruimte die ze in het DNA in beslag nemen! Je zou er zo ontzettend veel nuttige dingen mee kunnen doen. Zoals ziektes die een genetische basis hebben bestrijden...! Maar ik ben voorbarig: eerst afwachten wat het onderzoek oplevert.

Zoeken van genen in DNA voor beginners Stel je een héél lange reeks van een paar miljard letters en leestekens in willekeurige volgorde voor. Probeer daar woorden en zinnen in te ontdekken. Dat is de magnitude van de taak die wetenschappers  hebben die het menselijk genoom willen lezen.  In de biologie bestaan er twee talen:  1) taal van het DNA, 2) taal van eiwitten. De taal van DNA wordt geschreven in bases en die van eiwitten wordt geschreven met aminozuren. Er is een exacte relatie tussen de twee talen.  Ze zijn 1 op 1 in elkaar te vertalen. Taal van DNA: genen zijn de woorden: genen zijn gescheiden door stopcodons (spaties); een stuk DNA tussen twee stopcodons heet ORF  ORFs zijn potentiele genen (woorden). Biochemici kennen duizenden eiwitten,  en die kunnen ze vertalen in de taal van DNA.  Van dat DNA is bewezen dat ze eiwitten produceert. Dat zijn bewezen genen. Genetici kunnen in de computer DNA vertalen in eiwitten. Maar hier geldt: eerst het eiwit zien, en dan geloven!

Noten

1. Peter M. Waterhouse, Roger P. Hellens (2015) Plant biology: Coding in non-coding RNAs, Nature 2 April 2015
2. Eric S. Lander et al (2007) 'Distinguishing protein-coding and noncoding genes in the human genome', PNAS. Opmerkelijk: toen al constateerden ze: "The largest open question concerns very short peptides, which may still be seriously underestimated." Maar, wat is kort?
3. Hundreds of putatively functional small open reading frames in Drosophila
4. Stewart Scherer (2008) A short guide to the human genome. (online)
5. Dit komt door mutatiedruk. Theoretical calculations based on the mutational load that a genome can tolerate and observed average mutation rates of human genes (~10-5 per gene per generation) suggest an upper limit of about 100.000. ( hier)
6. Small Open Reading Frames: Beautiful Needles in the Haystack Genome Research, 1997 
7. Hi Gert, What we are saying is that the chance of an ORF of this size occurring just by chance is enormous, yet the number of ORFs of this size ( smaller 100nt) that are annotated in genomes is very small. We believe that a major cause of this , having talked to a number of expert bioinformaticians, is that in the annotation programs, ORFS of under 100nts are filtered out either very early (e.g. rejected in the first parse) or later in the algorithms. If there are an huge number, as you say, the cell machinery will act on them – either making small peptides or acting as regulatory elements ( e.g.. stalling or loading ribosomes on the RNA) and they are potentially having a very large effect on the cell/organism. Alternatively, there is a very strong selection pressure against transcripts with such small ORFs – either as upstream uORFs or as small transcripts. What we are saying is that we do not know the answer because the bioinformatic interrogation of genomes/transcriptomes does not look at ORFs of this size. if we ignore this question it is possible that we are missing a whole new layer of regulation, so we need to be ingenious in finding ways to test this hypothesis. I am sure you will know that the existance of microRNAs was only discovered in the last 15 years and that their existence and immense importance came as a real surprise to biologists. Perhaps we will see the same thing for small peptides.
   We do do not guarantee that small peptides, from ORFs that have been ignored because they are so small, are of a similar importance as microRNAs – just that they might be.
   Best regards,
   Peter
8. Zie: peptides, dipeptides, tripeptides, tetrapeptides, etc. Voorbeelden: sex-peptide (36 amino acids = 108 baseparen), endorphins: α-endorphin (16 aa = 48 bp) en beta-endorphin (31 aa = 93 bp) en dus dicht tegen de 100 bp grens. Een complicatie is dat het DNA dat codeert voor peptides, introns kan bevatten waardoor de totale genlengte veel groter is dan 100bp. In dat geval worden ze wel gedetecteerd met de standaard instelling van de software.  (toegevoegd: 14 april)

Vorige blogs over dit onderwerp: 

• We weten niet precies hoeveel genen de mens heeft blog 24 mrt 14
• ENCODE project is een mijlpaal, maar 80% functioneel dna roept vragen op 18 sept 2012. Ik zou de ENCODE publicaties moeten onderzoeken op kleine eiwitjes... wat zeggen ze daar over?

 

Postscript 30 Jan 2025

• ‘Dark proteins’ hiding in our cells could hold clues to cancer and other diseases. Nature 29 Jan 2025. "... a list of more than 7,000 of these ‘non-canonical’ ORFs, which generally don’t meet the requirements to be considered protein-coding genes and have therefore been omitted from databases". ...  researchers call them microproteins because they tend to be much shorter than 100 amino acids ... suggests that the vast majority of them are errors of translation or serve roles only for regulating translation ... Ribosomes are energy-hungry organelles, and the cost of producing these proteins is “quite tremendous”, he says. "Why would a cell translate junk over and over again?" ...  "We may be watching the birth of a protein," says Weissman.
  

Rutger Bregman over morele vooruitgang (2) en een inventarisatie van logische opties

Rutger Bregman:
De geschiedenis
van de vooruitgang

In mijn eerste blog over morele vooruitgang in De geschiedenis van de vooruitgang van Rutger Bregman, gaf ik een citaat over de relatie van de christelijke traditie en het concept morele vooruitgang. Dat was nieuw voor mij. Ik zag voor het eerst een verklaring voor de moeizame relatie die christenen hebben met vooruitgang in het algemeen en morele vooruitgang in het bijzonder. Ik vond nog een paar interessante uitspraken over (de mogelijkheid van) morele vooruitgang. 

"John Locke (1632-1704) stelde dat de mens een tabula rasa is. Dit ging lijnrecht in tegen de christelijke traditie, waarin de mens juist als een door en door zondig wezen ter wereld komt. Locke geloofde daarentegen dat een mens, als onbeschreven blad, een product is van zijn omgeving. " (p.162)

"Steven Pinker windt er geen doekjes om: 'Kunnen we onze voorouders echt als moreel gehandicapt beschouwen? Het antwoord, zo durf ik te betogen, is ja. Hoewel het ongetwijfeld prima mensen waren met goed functionerende hersenen, is de collectieve morele verfijning van de cultuur waarin ze leefden, naar moderne maatstaven even primitief als hun kuuroorden en medicijnpatenten waren vergeleken met de medische standaarden van vandaag. Veel van hun overtuigingen waren niet alleen monsterlijk maar ook in zeer reële zin, dom.'
Er is nu eenmaal intelligentie en inlevingsvermogen nodig om je in de sandalen van de negerslaaf te verplaatsten."  (p.335) [1]

"Het belangrijkste geloofsartikel van het conservatisme, dat de mens van nature tot het kwade geneigd is, is allang door de culturele vooruitgang achterhaald." (p. 336)

Over morele vooruitgang en morele ophoging:

"De socioloog Gabriël van de Brink ziet deze ontwikkelingen als onderdeel van een breder proces dat hij 'normatieve ophoging' noemt. We stellen veel hogere eisen aan de moraal dan we vroeger deden. Dit is een vorm van morele vooruitgang die zelden wordt opgemerkt. In de afgelopen vijftig jaar zijn we er namelijk niet alleen moreler op geworden, maar ook is ons incasseringsvermogen voor het immorele gedrag van anderen afgenomen –juist doordat onze morele normen zijn opgehoogd."  (p.339)

Morele vooruitgang bestaat dan ook niet in een verbeterde toevoer van oxytocine of de versnelling van onze spiegelneuronen (natuurlijke vooruitgang), maar in het vastleggen van wetten en verdragen die empathie in de hand werken –of voor een deel zelfs overbodig maken (culturele vooruitgang)." (p.343)

Nieuw voor mij was het begrip 'normatieve ophoging'. Het lijkt mij een waardevolle toevoeging aan ons conceptueel apparaat.

Ikzelf denk dat de opvatting van Pinker dat vroegere generaties moreel gehandicapt en gewoon dom waren gevaarlijk dicht in de buurt komt van een anachronisme: het verleden beoordelen met moderne maatstaven. Toch kunnen we hun morele normen niet meer accepteren want terug naar de doodstraf, rassendiscriminatie, slavernij, kinderarbeid en vrouwenonderdrukking kunnen we niet meer accepteren. We moeten hun morele normen veroordelen, net als de toekomstige generaties onze moraal achterhaald zullen noemen. Er is één reden waarom de beschuldiging van anachronisme niet (altijd) opgaat: er zijn altijd morele klokkenluiders geweest. Maar laten we eerst eens alle mogelijkheden op tafel leggen.

stilstand? vooruitgang? achteruitgang? 

Auteurs als Pinker en Bregman maken geen systematische analyse van de logische mogelijkheden morele stilstand, achteruitgang, vooruitgang. Dit is echter wel noodzakelijk voor een zinnige discussie.

Voor de christelijke moraal:

1. De Tien Geboden (OT) zijn complete, universele (voor alle volken geldende) en tijdloze (voor alle tijden geldende) morele geboden, Jezus heeft daar niets aan toegevoegd.  
2. De Tien Geboden (OT) zijn niet compleet en Jezus heeft er wel iets aan toegevoegd (bv: Heb uw vijanden lief, bergrede, etc). Er is morele vooruitgang binnen de bijbel van OT naar NT.

Ongeacht vorige opties zijn er ruwweg twee opties voor de laatste 2000 jaar:

1. in de laatste 2000 jaar is er op moreel gebied niets nieuws toegevoegd aan de christelijke moraal. De OT+NT moraal is compleet. Er is dus géén morele vooruitgang of achteruitgang, maar stilstand [2].  Dit is logisch gezien een lastige positie omdat je dan bijvoorbeeld niet kunt zeggen dat mensenrechten goed of slecht zijn, want er was immers niets nieuws ontstaan sinds OT+NT. De bijna onvermijdelijke optie is dan:
2. In de laatste 2000 jaar zijn er nieuwe morele waarden en normen ontstaan. Bijvoorbeeld: afschaffing van doodstraf, rassendiscriminatie, slavernij, kinderarbeid, vrouwenonderdrukking, homodiscriminatie, en de erkenning van universele mensenrechten. In dit geval was OT+NT incompleet. Logisch gezien zijn er dan drie opties:
   1. De toevoegingen aan de moraal zijn een vooruitgang. Ze zijn moreel juist en een essentieel onderdeel van de hedendaagse moraal.
   2. De toevoegingen aan de moraal zijn een achteruitgang. Ze zijn moreel onjuist. Bijvoorbeeld: vrouwen behoren niet dezelfde rechten als mannen te hebben, homosexualiteit is een ziekte, op godslastering staat de doodstraf.
   3. De toevoegingen zijn geen vooruitgang of achteruitgang.

Alle bovenstaande opties zijn schematisch en hebben vele consequenties die ik niet heb uitgewerkt. De bedoeling is om eerst orde op zaken te stellen en de logische opties helder te onderscheiden en pas daarna de details en consequenties uit te werken. 

Postscript over Christendom en vooruitgang 

7 apr 2015

"Ziekte, oorlog, armoede zijn door God zo bedoeld, weet Malthus. ...  Malthus kent ook het motief van God om al die ellende te laten bestaan. ... Wie streeft naar algemene verbetering (zoals Condorcet) verstoort God's plan."
(dominee Malthus geciteerd door Ton Munnich (2014) p.85-86).

Postscript over christendom en vooruitgang 

24 apr 2015

"Het christendom is een conservatieve kracht geworden. Al lang geen motor meer. Eerder een rem. Je kunt geen moderne ontwikkeling noemen, of het christendom was tegen. Evolutie, (homo)seksualiteit, socialisme, vrouwenemancipatie, het christendom trapte op de rem. Het beschouwt moderne ontwikkelingen negen van de tien keer als voortbrengsels van de antichristelijke geest van de Verlichting. Een geest die zich van God en gebod niets aan zou trekken. In de relatie tussen christendom en vooruitgang zie je tegenwoordig steeds hetzelfde patroon. Zodra zich een vernieuwing aan dient, tekent het christendom verzet aan. Denk aan abortus en euthanasie, homohuwelijk, stamcelonderzoek of langer geleden eigen rechten voor de vrouw. Na die eerste afwijzing volgt een geleidelijke aanpassing en tenslotte de acceptatie. Dekker vindt al dat remmen en tegenstreven niet alleen gênant, hij vindt het ook in strijd met het christelijk geloof zelf. De mondigheid, het streven naar autonomie die de geest van de Verlichting kenmerkt, ziet hij niet als concurrent van het christendom. Integendeel. Het is er de vrucht van. Een offspring, een loot aan de christelijke stam."

Dit is een citaat uit een blog over het boek van prof dr Gerard Dekker, Dat Koninkrijk, verwachten we dat nog? Over de ontwikkeling van de samenleving en de houding van het christendom daartegenover. (info)
NB: dit zijn interessante uitspraken gezien het blog een positieve houding t.a.v. christendom heeft en Prof. dr. Gerard Dekker emeritus hoogleraar godsdienstsociologie aan de Vrije Universiteit is. Ik heb een comment achtergelaten op het blog (nog niet zichtbaar).

Postscript over morele vooruitgang 

25 apr 2015

In een interview met Michael Shermer in de Skepter jrg 27, nr 2, is een vraag: "In Uw boek onderbouwt u met uitgebreid cijfermateriaal dat er in de laatste paar honderd jaar een enorme vooruitgang is geboekt op moreel gebied." (p.6).
Zijn boek The moral arc moet ik toch eens gaan bekijken/lezen.

Noten

1. Helaas schrijft Bregman niet waar het citaat staat zodat ik het niet kan opzoeken.
2. Er valt hoogstens iets te verbeteren aan de toepassing van die moraal.

Rutger Bregman over morele vooruitgang

Rutger Bregman (2013)
De geschiedenis van de vooruitgang

Naar aanleiding van mijn blog Waarom Christenen tegen Pinker en morele vooruitgang zijn [1] kreeg ik bijzonder venijnige kritiek uit –zeg maar– christelijke hoek. Ik was verbijsterd over zoveel vijandigheid ten aanzien van de stelling dat we in de afgelopen eeuwen minder gewelddadiger zijn geworden (het hoofdthema van Pinker's boek The Better Angels), en dat we dat morele vooruitgang kunnen noemen (een impliciet, onderliggend thema in het boek). Zelfs de expliciete vraag of er überhaupt morele vooruitgang was of zelfs alleen maar 'vooruitgang' werd niet beantwoord. Alles werd uit de kast gehaald om Pinker's stelling (en mij!) onderuit te halen. Tenminste, zo kwam het op mij over. Ik vermoedde dat het begrip 'morele vooruitgang' op de een of andere wijze incompatibel is met het Christelijk geloof. Maar waarom begreep ik niet, en de critici gaven me ook geen enkele hint. Hoe kun je nu tegen (morele) vooruitgang zijn?

Een deel van het antwoord vond ik in het boek van Rutger Bregman De geschiedenis van de vooruitgang [2]. In het derde hoofdstuk wordt een kleine geschiedenis van de vooruitgang geschetst waarin ook de interactie met het christelijk denken wordt behandeld:

"Het bekendste voorbeeld van vervaldenken [het tegenovergestelde van vooruitgangsdenken] vinden we in het bijbelboek Genesis" (p.138)

"Een andere belemmering voor het geloof in de vooruitgang op aarde was het leerstuk van de erfzonde. Als ieder mensenkind zondig op aarde komt, dan is er weinig hoop op een geleidelijke verbetering van de menselijke conditie. Morele vooruitgang zou eigenlijk ook afdoen aan het christelijk geschiedverhaal, want als mensen zichzelf van hun zonden kunnen verlossen, dan was Jezus voor niets gestorven." (p.144)

Vooruitgang moest ooit als idee worden uitgevonden. Dat is pas uitgevonden tijdens de Verlichting (18e eeuw). Volgens de Verlichting gaan kennis en vooruitgang hand in hand, maar voor de christelijke vervaldenkers was nieuwsgierigheid de bron van alle kwaad. In de eerste 8 paragrafen van hoofdstuk 3 geeft Bregman een lezenswaardig beeld van de ontwikkeling en de verschillen tussen vervaldenken en vooruitgangsdenken. Voor mij grotendeels nieuw.

In paragraaf 12 komt de beroemde filosoof Leibniz aan bod. Leibniz verkondigde dat God de beste van alle werelden had geschapen. De wereld is perfect (!). Daarom valt er niet veel aan de wereld te verbeteren (!). Over optimisme en vooruitgang gesproken. Er is uiteraard meer dan ik hier vertel. Bregman besteedt er zo'n 140 pagina's aan. Dat kan ik dus niet samenvatten.

In paragraaf 5 van het vierde hoofdstuk geeft Bregman een kritische bespreking van de vraag: bestaat morele vooruitgang? De meningen zijn verdeeld. Bregman ziet zelfs morele vooruitgang in het OT (p.281-282).
Het Joods-Christelijke geloof zou ons een moraal van naastenliefde, tolerantie en geloofsvrijheid hebben gebracht,

"Maar de kernwaarden van onze samenleving –vrijheid, tolerantie en gelijkheid– zijn de 'Joods-Christelijke cultuur' juist binnengedrongen onder invloed van de verlichting. Er zijn vandaag maar weinig joden of christenen die zich voelen aangetrokken tot de strengste en bloeddorstigste passages in het Oude Testament. " (p.282)
Noot [6] toegevoegd woensdag 1 april

"Morele vooruitgang veronderstelt een universele moraal, waar die vooruitgang aan kan worden getoetst." (p.283). Bregman stelt dat er een universele moraal bestaat: de meesten accepteren dat Auschwitz slecht was of dat mensenrechten moeten worden gerespecteerd. Hij kiest voor een pragmatische oplossing. De fundering van de moraal is theoretisch niet op te lossen. Maar we kunnen niet wachten tot de filosofen er uit zijn [5]. Als we het erover eens zijn dat openbare terechtstellingen, slavernij, vrouwenonderdrukking, etc. moreel verwerpelijk zijn, dan kunnen we niet anders concluderen dan dat we in de afgelopen eeuwen morele vooruitgang hebben geboekt [3].

Ik heb in dit blog slechts een aantal citaten gegeven die mij inzicht gaven in de moeizame [4] relatie tussen christenen en (morele) vooruitgang. Het boek De geschiedenis van de vooruitgang geeft een overzicht over wat historici te melden hebben over vooruitgang. Maar dan op een uitzonderlijk leesbare manier. Ik kan het niet anders zeggen: het boek getuigt van een onvoorstelbare belezenheid.  Het boek is zoiets als 'Vooruitgang voor dummies' in 400 pagina's. Het moge duidelijk zijn dat dit géén samenvatting is van het boek. Ik heb het nog niet eens uit... 

 

Noten

1. Blog van 28 januari 2014 was een blog in de serie blogs over Steven Pinker's boek The Better Angels.
2. Rutger Bregman is een fenomeen: een twintiger en nu al drie boeken gepubliceerd.
3. Zie bijvoorbeeld ook: Susan Neiman over morele vooruitgang. (filosofie.nl)
4. Moeizaam: als je een 2000 jaar oud boek als hoogtepunt van de menselijke beschaving ziet en dientengevolge als morele maatstaf neemt, hoe kun je dan nog in vooruitgang geloven?
5. Deze twee zinnen zijn van mij. 
6. Hetzelfde verschijnsel zag ik in Adieu God met Pia Dijkstra. Zij vertelde over haar opvoeding in een vrijzinnig protestants gezin met waarden solidariteit, zelfbeschikking, rechtvaardigheid, redelijkheid, verantwoordelijkheid, zonder vooroordelen met mensen omgaan en je moet iets bijdragen aan de wereld. Allemaal prachtige waarden, maar komen ze uit de Bijbel? Zeker niet uit het OT! NT? Laat zien! Ook hier vindt een onopgemerkte vermenging van moderne waarden met christelijke normen en waarden plaats. Dat is prima, maar doe niet net alsof het allemaal in de bijbel staat en ze altijd al onderdeel waren van het christendom. (Pia Dijkstra is opvallend genoeg D66 kamerlid geworden en niet een christelijke partij.) toegevoegd: woensdag 1 april 2015

Tijs van den Brink gelooft in geesten en evolutie. Adieu God met Arjen Lubach

Korte impressie van het eerste gesprek van Tijs van de Brink met een echte atheïst: Arjen Lubach (schrijver, cabaretier en televisiepresentator) in de EO-serie Adieu God. Arjen Lubach presenteert sinds kort het fantastische programma 'Arjen op Zondag', een uniek en humoristisch commentaar op het nieuws.

Een fragment met nieuwswaarde in Adieu God:

Arjen: "de wetenschap heeft zo ongeveer alles weerlegd
wat we dachten te weten over God, over de hemel enz ..."

Tijs:  "Er is toch niet bewezen dat God niet bestaat?"

. . .
Arjen: "Geloof je wel in evolutie?"

Tijs: "Ja, ik ben geen wetenschapper, ik ben niet slim genoeg 

om het allemaal te begrijpen, maar hele slimme mensen 

zeggen dat het gebeurd is dus dat geloof ik eigenlijk wel."

Dit is nieuw voor mij! In 2009 blogde ik: "EO-presentator Tijs van den Brink: als je begint met Genesis een gedicht te noemen, dan eindig je met de aantasting van de kern van het geloof" [2]. Een nieuwe ontwikkeling bij deze EO-presentator. Gelooft hij nu ook niet meer in een 6000 jaar oude aarde? Maar wel dat de aarde 4,5 miljard jaar oud is? en het heelal 13,8 miljard? Als dat zo is, dan kan hij Genesis dus ook niet meer letterlijk nemen. Wat jammer dat Arjen daar niet op inging. Dat zou ik zeker gedaan hebben. Stamt de mens af van de apen? Je kunt je haast niet voorstellen dat Tijs van den Brink toegeeft dat de mens, de Kroon der schepping, van lagere diersoorten afstamt?! Dat was altijd het grootste obstakel.
Elders in het interview vertelde hij al dat hij de Bijbel niet in alle opzichten letterlijk neemt. Dat lijkt op willekeur.

Overigens had ik hier al opgemerkt dat de EO evolutie niet meer censureert. Er treedt dus een significante en positieve verschuiving op binnen de EO naar wetenschappelijk verantwoorde opvattingen.

Er zaten meer opvallende opmerkingen van Tijs van den Brink in. Bekijk de aflevering. Arjen was goed op dreef. Hij durfde dingen te zeggen! 
Over de christelijke moraal: jij doet dingen niet omdat God ze verboden heeft en omdat je bang bent om gestraft te worden door God, terwijl ik niet moord omdat ik zelf inzie dat het geen goed idee is.

Het volgende gesprekje vond ik nogal verbijsterend (gaat over waarom sommige mensen moorden):

Tijs: bij de meeste mensen is dat ingeschapen dat ze liever niet iemand vermoorden.

Arjen: Wie heeft dat erin gelegd?
Tijs: de Schepper [1]

Tijs: ik geloof wel in geesten, kwade geesten in mensen die bezeten zijn.
 

Arjen: Jij gelooft in geesten!
En jij interviewt ministers!!!

Arjen: Jij gelooft in geesten!  En jij interviewt ministers!!!
Tijs: maar er zijn mensen die zich gedwongen voelen andere mensen te vermoorden. Dan moet er toch iets in je gevaren zijn dat niet klopt?

Arjen: Als jij naar het bos zou gaan en met de kaboutertjes zou praten dan zou iedereen zeggen: haal die Tijs van de buis, en nu zeg je bijna het zelfde...

Tijs heeft geen flauw idee waar crimineel gedrag vandaan komt. Nooit gehoord van psychische en psychiatrische stoornissen? Verminderde empathie? Trauma?  Waandenkbeelden? Criminele vader? Aan de de drugsverslaafde, werkeloze, agressieve vader? Foute vrienden? (zie: List of mental disorders). De hele hersenwetenschap, psychologie, psychiatrie, sociologie is aan hem voorbij gegaan. Hij gelooft in 2000 jaar oude denkbeelden over de mens [3]. Arjen slaat de handen voor zijn ogen uit verbijstering! Inderdaad, hoe kan Tijs jarenlang journalistiek werk verricht hebben en op de tv komen en dan nog steeds in kwade geesten geloven!

Complimenten voor Arjen dat hij zonder aanziens des persoons, zonder beleefdheden, onzin aan de kaak durft te stellen! Nota bene het slachtoffer recht in de ogen kijkend. En dat alles op tv. Een verfrissende no-nonsense stijl die me enorm aanspreekt en die je ook terugvindt in zijn tv programma Lubach op zondag.

Laat ik Tijs niet te hard aanvallen op alles wat hij gezegd heeft. Laat ik het hier bij laten. Hoewel ik nog vele vragen heb over zijn geloof. Het is al heel wat dat hij op gezag van 'heel slimme mensen' accepteert dat er evolutie heeft plaatsgevonden. Het is zeker een enorme vooruitgang gezien zijn mening van 6 jaar geleden. De rest zal ook wel goed komen. Zoiets heeft tijd nodig.

Noten

1. Maar: waarom heeft de Schepper dat niet bij iedereen ingeschapen? Degenen die God vergeten heeft zijn daardoor helaas 'bezeten door kwade geesten' (over vrije wil gesproken!) en gaan moorden?  
2. *) Ik vond een oud blog uit 2009: EO-presentator Tijs van den Brink: als je begint met Genesis een gedicht te noemen, dan eindig je met de aantasting van de kern van het geloof (werkt traag, maar de moeite waard om op te wachten). In 2009 hield van den Brink dus nog aan de letterlijke lezing van Genesis vast!
3. "Jezus had tegen de boze geest gezegd: ‘Duivelse geest! Ga uit die man weg!’ Bijbel: Markus 5.
   

Vorige blogs

• Is de EO nu definitief gestopt met het censureren van evolutie? 16 feb 2015
• Indrukwekkend optreden van Franca Treur in programma van Tijs van den Brink 29 jan 2013
• Carel ter Linden: Wat doe ik hier in godsnaam? 3 juli 2013