Paradiso lezing Salomon Kroonenberg over Charles Lyell, Charles Darwin. Geologie, Evolutie, Geloof

Een kort blogbericht naar aanleiding van de Paradiso lezing zondag 7 juni door geoloog en auteur Salomon Kroonenberg over Charles Lyell, Charles Darwin, geologie, evolutie, geloof. Zijn verhaal over Lyell zet Darwin's religieuze positie in de context van zijn tijd en geeft daarmee een andere kijk op Darwin dan de historicus Ton Munnich (zie vorige blog).

Vergeleken met Lyell was Darwin minder conservatief.  Lyell was zijn hele leven tegen het idee dat de mens 'van de apen afstamde'. Hij geloofde dat de mens geschapen was op bovennatuurlijke wijze. Hij wilde de mens niet op hetzelfde niveau zetten als andere dieren. Dat zou degradatie zijn. De mens heeft een speciale status vanwege zijn verstand en moraal. Er is een kloof tussen mens en dier. Lyell was in dit opzicht veel conservatiever dan Darwin. Lyell geloofde ook niet dat de fossil record een progressief karakter had (van primitief naar complex). Lyell was in feite anti-evolutie: soorten waren stabiel. En hij was tegen natuurlijke selectie. (zie voor details bijv. The Darwinian Revolution: Science Red in Tooth and Claw van de bekende filosoof Michael Ruse).

Ton Munnich legt nogal de nadruk op het feit dat Darwin slecht was in wiskunde en een hoop andere dingen. Maar uit Kroonenbergs verhaal bleek dat gedurende de Beagle expeditie de delen 1, 2 en 3 van Lyell's Principles of Geology op het moment dat ze uitkwamen naar Darwin opgestuurd werden. De Principles bleken het standaardwerk dat het vak geologie op de kaart zette. Dat werk was zeer belangrijk voor Darwin's wetenschappelijke opleiding. En oneindig veel relevanter voor zijn vorming en zijn toekomstige taak dan wiskunde. Evolutie begint met kennis van aardlagen en de fossil record. Nog vóór de Origin had Darwin meerdere geologische werken geschreven.

Dus: vergeleken met zijn vriend en mentor Lyell was Darwin veel progressiever. Darwin heeft nooit geclaimd dat de mens was geschapen. Hij heeft inderdaad de afstamming van de mens niet in de Origin in 1859 behandeld, maar dat is wat anders dan claimen dat de mens geschapen is!

Alfred Wallace is niet ter sprake gekomen, maar Wallace meende dat er een onoverbrugbare kloof tussen mens en dier was: de mens had een ziel, verstand, moraal, esthetisch vermogen. Die vermogens zijn door een ingreep van boven tot stand gekomen. Zoiets heeft Darwin nooit geloofd.

 
Opmerking over Kroonenberg: 
het is bekend dat hij een klimaat-criticus is. De temperatuur op aarde wordt door veel meer dingen bepaald dan alleen CO2.  Hoe gevoelig is klimaat voor CO2? Wolken zijn ook belangrijk (reflectie van zonlicht). Grappige opmerking van Kroonenberg: fossiele brandstoffen moet je niet verbranden! Dat is zonde! Gebruik ze als grondstof!

Dribbelende drieteenstrandlopers op Texelse strand. Hoeveel tenen hebben vogels?

Drieteenstrandloper Calidris alba temidden van strandschuim.
Texel, Noordzeestrand, 13 mei 2015 (klik voor vergroting)

Karakteristiek gedrag: de vogeltjes kunnen ontzettend snel met de golven mee heen en weer rennen. Dat ze drie tenen hebben kun je daarom niet zien. Er bestaat ook nog een drieteenmeeuw en een drieteenspecht. Het moeten wel uitzonderingen zijn anders zou het niet in de naam terechtkomen. Inderdaad hebben de meeste vogels 4 tenen: drie naar voren wijzende en een naar achteren. In de vogelgids zie je dat sommige andere strandlopers een verkleinde vierde achterteen hebben. Met de juiste belichting zie je dat het een rood-bruin zomerkleed is. Deze soort lijkt op de Kleine strandloper (Calidris minuta). De drieteen onderscheidt zich door zijn gedrag. Zie online vogelgids van de Vogelbescherming voor meer details. Het zijn trekvogels, ze broeden op Groenland en overwinteren in Afrika. Je kunt een aardig filmpje over deze verbazignwekkende lange-afstand-vliegers  vinden op een drieteenstrandloper.nl !

From chicken to dinosaur:
Scientists experimentally 'reverse evolution' of perching toe

 

Het zou wel eens kunnen dat vogels die de gewoonte hebben om in bomen te zitten, een opposable teen hebben (de 4e teen) en loopvogels die nooit in bomen zitten (waadvogels) op drie tenen lopen waarbij de 4e teen gereduceerd of verdwenen is. Maar als de drieteenstrandloper de enige waadvogel is met drie tenen, en de rest 4 tenen heeft, dan kan die eigenschap van 4 tenen niet verklaard worden met het op takken kunnen zitten (perching). Tenzij niet alles zo zwart-wit is en de 4e teen in verschillende mate gereduceerd is. Bijvoorbeeld, de als twee druppels water op de drieteenstrandloper gelijkende Kleine Strandloper lijkt een sterk gereduceerde 4e teen te hebben:

Kleine Strandloper Calidris minuta
zie: zeer korte vierde teen

Ik heb niet systematisch onderzocht hoe dat zit bij de rest van de strandloper familie of het geslacht Calidris (de tenen zijn meestal niet zichtbaar op foto's!). Als het klopt is een gereduceerde of ontbrekende 4e teen misschien een aanpassing van loopvogels die langs kusten leven en niet de gewoonte hebben om op takken te zitten.

Wikipedia: Bird feet and legs waarin bevestigd wordt dat "Nearly all songbirds and most other perching birds" drie tenen voor en één achter hebben. Hoe het zit met andere groepen zoals steltlopers, plevieren, eenden, ganzen is niet duidelijk. Theoretisch gezien zouden alle 'watervogels' geen naar achteren gerichte tenen nodig hebben omdat het loop- of zwemvogels zijn die niet rusten of slapen in struiken of bomen [1].  Een loopvogel bij uitstek zoals de struisvogel heeft geen naar achter gerichte tenen.

Vergelijk: mens (uitsluitend naar voren gerichte tenen; niet in bomen levend; lopend dier) en andere mensapen (met opposable duim aan de voet; in bomen levend). 

Hypothese: in tegenstelling tot in bomen levende zangvogels (perching birds) hebben 'loopvogels' in het algemeen géén of gereduceerde naar achter gerichte tenen. Net als de mens. De drieteenstrandloper is een extreem voorbeeld van een tendens.

PS: Van de 4 eigen opnames is een interessante uitsnede gemaakt en het contrast verhoogd om ze op een blog beter tot hun recht te laten komen. Bescheiden telelens gebruikt. Alles uit de hand gefotografeerd.

Postscript

Ook in het boekwerk De Nederlandsche Vogelen is de drieteenstrandloper bekend compleet met drie tenen! (zie ook blog serie Nederlandsche Vogelen (1) Een vernieuwend ornithologisch standaardwerk uit de 18e - 19e eeuw.)
De papegaaiduiker heeft ook drie tenen (wordt niet gemeld in Engelse wikipedia); idem: de Helmcasuaris, Emu, kwartels, en verschillende soorten plevieren... scholekster (volgens DNV: 3 tenen) ... gierzwaluw (zeer kleine pootjes, DNV: 4 naar voren), spechten (2-2), staartmees (3-1, achterste langste), grutto/kievit/kluut/wulp (4, maar achterste is klein, zit iets hoger en raakt de grond niet: DNV), aalscholver (zwemvliezen + zittend op takken!),  (gele kwikstaart (3-1,achterste langste nagel, DNV),visdiefje/stern (3+1,+zwemvliezen), koekoek (DNV: 2-2),

bijgewerkt: 25 juni 

Noten

1. Een uitzondering is de Jacana die een unieke aanpassing heeft: loopt over waterbladeren en heeft 4 lange tenen. Grotere en zwaardere 'watervogels' zoals reigers hebben een vierde naar achter gerichte teen die maar iets korter is dan de naar voren gerichte tenen: het toeval (?) wil dat ze ook in bomen nestelen. Die kunnen ze gebruiken om om takken heen te klemmen.

De paradoxale strijd tussen competitie en symbiose. (Munnich deel 2)

Ton Munnich (2014)

Symbiosis is een veel te interessant en belangrijk onderwerp in de evolutiebiologie om over te laten aan buitenstaanders en anti-Darwinisten. Paradoxaal genoeg bevorderen de voorstanders van symbiose, zoals Ton Munnich, juist de strijd tussen 'Darwiniaanse competitie' en 'Marguliaanse symbiose'. 

In het laatste nummer van Science stond een verrassend staaltje van symbiose tussen stikstof-bindende bacterieën in de bladeren van populieren [1]. Sinds ik Margulis Acquiring Genomes. A theory of the origins of species las en reviewde [2] precies tien jaar geleden, heb ik de stroom van boeken en artikelen over symbiosis in grote lijnen een beetje proberen bij te houden. Het is teveel om alles in detail te lezen. Lynn Margulis zelf, de kampioen van symbiosis, was paradoxaal genoeg, zeer polariserend [13]. Ton Munnich besteedt een heel hoofdstuk aan Symbiose. Dat is alleen te verklaren omdat Margulis een strijdvaardig criticus was van het neo-Darwinisme, want het heeft niets met Verlichting te maken [14] en Munnich is historicus en geen bioloog. En het hoofddoel van Munnich is het bestrijden en marginaliseren van Darwin [15].

Mutatie-selectie en symbiose zijn geen twee elkaar uitsluitende processen in evolutie. Het is niet óf–óf, maar beide [3]. Symbiosis kan nooit de volledige verklaring zijn van aanpassingen of het ontstaan van soorten. Margulis claimt dat soorten ontstaan door de opname van vreemde genomen. Het bekendste voorbeeld van symbiose is de eukaryotische cel (alle planten en dieren). Dat is een eenmalige historische gebeurtenis die zich niet miljoenen malen laat herhalen. Munnich citeert Margulis: "Aangezien bacteriën niet zijn gevormd door integratie van symbionten ..." (p. 319). Precies! Twee verschillende soorten bacteriën zijn gefuseerd, maar die twee soorten zijn zelf niet ontstaan door symbiose. Ergens moet het ophouden. Dat is een fundamentele beperking van symbiose. Hoe zijn die dan ontstaan? John Maynard Smith beschreef dat treffend als volgt [4]. Een brommer (motorfiets) is ontstaan door symbiose van een fiets en een benzinemotor. Daardoor is er een nieuwe soort ontstaan. Maar de fiets en benzinemotor moeten wel eerst zijn uitgevonden. Die zijn zelf niet door symbiose ontstaan zijn. Die zijn door een geleidelijk proces van mutatie en natuurlijke selectie ontstaan. Natuurlijk hoeft het wiel niet opnieuw uitgevonden worden als je een brommer wilt maken [5]. Dat beweren  'Darwinisten' ook helemaal niet. 'Darwinisten' ontkennen het nut van symbiose niet [6]. Het punt is dat die kant-en-klare oplossingen van de symbiose partners ergens vandaan moeten komen. Symbiose is dus niet een alternatief voor natuurlijke selectie. Niet iedere combinatie van organismes is immers succesvol. Natuurlijke selectie bepaalt in hoeverre een combinatie succesvol is. De combinatie van een fiets en een elektromotor werkt uitstekend (heb ik ervaren), en misschien de combinatie een hybrideauto met een zonnepaneel, maar zeker niet de combinatie fiets–windmolen.

Het slot van het hoofdstuk Symbiose is verrassend: "De vragen staan open, ..." (p.333). Als de vragen open staan, dan kun je nog niet zeggen dat Margulis 'gelijk heeft'. En dat lijkt het hele hoofdstuk te betogen.

Munnich: vrouwen zijn beter dan mannen

Het Darwin citaat is misleidend: "Thus man has ultimately become superior to woman" [7]. Bovendien is het een behoorlijk anachronisme om een 19e-eeuwer van sexisme te beschuldigen [8].
Of vrouwen beter zijn dan mannen is een onwetenschappelijke vraag. Maar vooruit, het is een leuk onderwerp. Munnich besteedt een paar pagina's aan het bewijzen van de vrouwelijke superioriteit [9]. Ja, vrouwen leven gemiddeld langer dan mannen. Maar daar spelen zowel biologische als culturele factoren in mee [10]. Er zijn andere criteria. Bijvoorbeeld: als vrouwen beter zijn dan mannen, waarom zijn er obligaat gescheiden wedstrijden voor mannen en vrouwen op de Olympische spelen? Waarom bestaan er überhaupt (voor zover ik weet) geen sportvormen  waar mannen tegen vrouwen spelen? Testosteron! Testosteron waardes in het bloed tussen mannen en vrouwen hebben geen overlap. Mannen hebben 7–10x hogere T-waardes en dat is de directe oorzaak dat mannen fysiek beter (spieren!) presteren in sport (zie wikipedia: testosteron). Daar boven op komen nog de specifiek vrouwelijke ziektes: borstkanker, ovariumkanker (eierstokkanker), baarmoederhalskanker, Rett syndroom [11], vele zwangerschapscomplicaties, menstruatieklachten, menopauze, Broken Heart Syndrome, etc.

Darwin tot held verheven? Daarna werd ook Wallace tot held verheven, met eigen website, website, boeken en conferenties. Nu ook Margulis (website, film). Watson en Crick zijn tot helden verheven (ten koste van een vrouw!), etc etc etc.

Darwin over coöperatie: "... Darwin toch soms de factor coöperatie aanstipt. Die passages overtuigen niet, hij vindt ze te schaars en te oppervlakkig." (p. 297). Dus: als Darwin het wel over coöperatie heeft is het niet voldoende. Er staat zeker méér in de Origin over samenwerking! [12]

Darwinisme een overwinnaarsideologie? (p.357). Ik ben Darwinist. Volgens Munnich zou ik dan een nazi moeten zijn of sympathie moeten hebben voor Hitler? Ik haat Hitler, en heb daardoor een afkeer van alles wat Duits is. Ik haat wreedheid, oorlog, Poetin en alle militair machtsvertoon. Ik ben een vredelievend persoon: ik zou nog geen vlieg, mier of slak kwaad willen doen. 
Het volgend dilemma doet zich voor: hoe is het te rijmen dat Darwinisme een overwinnaarsideologie is, en de Origin tegelijk christelijk-bijbels is? Malthus was de leverancier van het idee dat overbevolking strijd om het bestaan veroorzaakt. Malthus was een Christen.



Noten

1. Elizabeth Pennisi (2015) 'Leaf bacteria fertilize trees, researchers claim'. Science 22 May 2015.
2. Gert Korthof: A visionary scientist with a blind spotLynn Margulis as a critic of neo-Darwinism (gepubliceerd 5 Juni 2005, daarna steeds de belangrijkste literatuur verwijzingen toegevoegd)
3. Echte wetenschappelijke research vindt niet plaats in openbare debatten voor een lekenpubliek. Bijvoorbeeld tussen Margulis en Dawkins waarbij één van beiden moet winnen zoals Munnich lijkt te denken (p. 328–331). Een voorbeeld van goed wetenschappelijk onderzoek op het gebied van de rol van symbiosis in de evolutie is: E. Toby Kiers, Stuart A. West (2015) Evolving new organisms via symbiosis, Science 24 Apr 2015; daarin worden de voorwaarden waarbij symbiosis wel of niet optreedt onderzocht. Een nuttige, constructieve aanpak die de wetenschap verder brengt (beyond Margulis).
4. John Maynard Smith, Eörs Szathmáry (1999) The Origins of Life. From the Birth of Life to the Origin of Language. hardback. p. 107. Munnich meent dat Richard Dawkins en John Maynard Smith van hetzelfde niveau zijn. Maar JMS is een wetenschapper en Dawkins is een wetenschapsvoorlichter en popularisator. TM onderschat JMS. JMS is veel ruimdenkender en veel minder dogmatisch dan Dawkins. The Theory of Evolution is niet zijn 'hoofdwerk'. Het is bedoeld voor biologiestudenten. Margulis heeft op verzoek van JMS een hoofdstuk van het manuscript van commentaar voorzien. Zo doen collega's dat onder elkaar. Het hierboven genoemde The Origins of Life is veel belangrijker, met name The Major Transitions is baanbrekend gebleken. Symbiosis neemt daarin een belangrijke plaats in. Dat ontgaat TM allemaal.
5. Munnich spreekt steeds over er bestaat al een kant-en-klaar (p.322). Maar waar komen die vandaan? Symbiosis all the way down?
6. Er zijn wel evolutiebiologen die Margulis hebben weggelaten uit hun evolutiestudieboeken. Ik heb een aantal opvallende voorbeelden genoemd in mijn review van Margulis's boek. Echter: (endo)symbiose en cooperatie staat er altijd in.
7. Als je het vervolg leest van die uitspraak betekent het toch heel wat anders. TM had eerlijkheidshalve het complete citaat moeten geven. F937.2 The descent of man 
8. Vrouwenbeweging, feminisme, vrouwenrechten kwam pas laatste deel van de 19e-eeuw op gang en is een unieke gebeurtenis in de menselijke geschiedenis. Gelijke rechten voor mannen en vrouwen hebben nooit bestaan, en Munnich zit Darwin gretig te beschuldigen. Als er nu nog steeds ongelijkheid van man en vrouw bestaat, ook in Nederland (vooral in christelijke kringen: pas in 2012 werd de SGP gedwongen vrouwen toe te laten tot de van kieslijst), en Zwitserland gaf vrouwen pas in 1971 kiesrecht, dan is het toch wel een anachronisme om een 19e-eeuwer van anti-vrouw ideeën te beschuldigen.
9. Naar aanleiding van Montagu (1953) The natural superiority of women. (p.324–326 Munnich) . "Elk zoogdier is in aanleg een vrouwelijk dier... Omdat de man aldus een omgebouwde vrouw is ... is hij meer vatbaar voor defecten." Beide beweringen kloppen niet. Zie: internal genital differentiation in wikipeadia artikel Sexual differentatiation in humans. "one of the pairs of ducts develops while the other regresses". het embryo is in aanleg zowel mannelijk als vrouwelijk.
10. Life expectancy: gender differences
11. Het Rett syndroom is een aangeboren ontwikkelingsstoornis, die vrijwel alleen bij meisjes voorkomt.De oorzaak is een mutatie in het gen MECP2 dat op het X-chromosoom ligt. Het is dus niet waar dat vrouwen altijd baat hebben bij twee X-chromosomen. Oorzaak: X-inactiviatie. Zie: Rett.
12. Wat heeft Darwin werkelijk gezegd over samenwerking in de evolutie? blog 18 nov 2014 
13. "So Margulis was right about some things and almost certainly wrong about others. But her crusading spirit, forceful femininity, dismissal of Darwinian competition and tendency to believe in conspiracy theories meant that when she died prematurely, her legacy was sadly far removed from science." (Nick Lane, The Vital Question. )
14. Met het aanroepen van Margulis verkeert Munnich in onverwachts gezelschap: Cees Dekker had ook al Margulis te hulpt geroepen in zijn Schitterend ongeluk of sporen van ontwerp? (p.51-52). Zie mijn review. Creationisten, ID, ... niet echt denkers van de Verlichting... [26 mei]
15. Munnich zou het doel van zijn boek waarschijnlijk anders omschrijven. Maar het neveneffect van zijn essays is dat Darwin gemarginaliseerd wordt. [26 mei]

 

Vorige blogs over dit onderwerp:

Ton Munnich: Verlichting of Darwinisme? Boekbespreking