Bekroonde documentaire: 'Spinoza, een vrije denker'. Complex en toegankelijk.

Spinoza, een vrije denker. Do 13 okt NPO2 0:10

Arm, arm Holland!
Weg is de tolerantie!
Weg is de verdraagzaamheid!
Waarom mensen omvormen tot getemde beesten of volgzame slaven?
Dat kan niet de bedoeling zijn!
Nee, het doel is mensen in staat te stellen hun lichamelijke en geestelijke vermogens ongehinderd te ontwikkelen, zodat ze in vrijheid hun verstand kunnen gebruiken.
Alleen in een samenleving met redelijk denkende burgers zijn we elkaar niet vijandig gezind en bestrijden we elkaar niet achterbaks uit haat of woede.
Weg met de politieke macht van de godsdiensten.
Democratie wil ik, waarin goedsdiensten aan wetgeving gehouden zijn, en een samenleving waarin vrijheid van meningsuiting en vrijheid van denken gewaarbord is.
Het doel van de staat of politiek is daarom: vrijheid creeëren.
Vrijheid maakt een samenleving uiteindelijk sterker, en gunt iedereen een plaats. Iedereen. (46e – 47e min.)

Spinoza (gespeeld door Rowin Prins, komt zelf niet aan het woord!)

Een belangrijk fragment uit de bekroonde documentaire/speelfilm 'Spinoza: een vrije denker' van Robin Lutz. De dag vóór de uitzending, 13 oktober, ontving producent Robin Lutz de ‘gouden dolfijn’ voor deze film (hier). Hoogleraar geschiedenis van de filosofie en Spinozakenner Wiep van Bunge, die tevens als presentator optreedt, staat garant voor de filosofische betrouwbaarheid. We zien Spinoza (gespeeld door de acteur Rowin Prins) in actie: schrijvend, lenzend slijpend, lopend in een 17e eeuws decor, maar altijd zwijgend. De regisseur heeft er voor gekozen Spinoza zelf niet aan het woord te laten (was de impact van de film niet groter geweest als Spinoza zijn eigen verhaal deed?). Ook zien we rabbijn Awraham Soetendorp, prof. dr. Peter Hagoort en prof. dr. Vincent Icke. Het optreden van de Nederlandse ambassadeur in de VS, Rudolf Bekink, vond ik minder geslaagd (stem!).

Wiep van Bunge in 17e eeuws Den Haag

Wiep van Bunge in Spinoza's werkkamer

Awraham Soetendorp, rabbijn liberaal Joodse gemeenschap

prof. Peter Hagoort, neurowetenschapper

prof. Vincent Icke, fysicus

Het fragment waarmee ik dit blog opende is onvermijdelijk uit zijn historische context gehaald. Wat was de aanleiding? Waar gaat dit over? U moet de film zien (hier, ik weet niet hoelang het daar blijft staan!) om die context te begrijpen. Ëén ding is duidelijk: om de moderne Nederlandse politiek en wetgeving, de verhouding tussen kerk en staat, de vrijheid van geloof en meningsuiting, etc. te begrijpen moet je Spinoza leren kennen. De film geeft een laagdrempelige toegang tot de tijd en gedachtenwereld van Spinoza. Is spannend en onderhoudend en heeft ook nog een onthulling over het Vaticaan in petto.  Spinoza was behalve theoloog, politicoloog, filosoof ook wetenschapper en lenzenslijper. Al deze kanten komen aan bod. Het is daardoor zeker geen oppervlakkige documentaire geworden.

Spinoza laat zien hoe gevaarlijk het is om geestelijken politieke macht te geven. De macht van de kerk dient onderworpen te zijn aan de macht van de Staat.  (50e min)

Ik heb nog geen blogs gezien over deze fantastische (computeranimatietechnieken!) en indrukwekkende documentaire. Elders las ik dat er nog gediscussieerd wordt over de vraag of je de 4 pilaren onder de aarde (in de Bijbel) letterlijk of figuurlijk moet lezen. Spinoza was zijn tijd 350 jaar vooruit. Sommigen zijn hun tijd 350 jaar achteruit (als je dat zo kan noemen!).

"Alles wat voortreffelijk is,
is even moeilijk als zeldzaam"

PS: Ik laat het aan de lezer over om uit te vinden waarom uitgerekend de EO deze documentaire uitgezonden heeft. Om 10 over 12 's nachts...

Zie de documentaire hier voordat ie verdwenen is! 

vrijdag 21 okt: foto Awraham Soetendorp toegevoegd.

maandag 24 okt toegevoegd:

We mogen dus niet over dit manuscript spreken en hoe het terechtgekomen is in de bibliotheek van het Vaticaan? 4:52 min

Klopt dat? Ja, ja.

Is Greenpeace tegen de elektrische auto?

Ik was onlangs op een bijeenkomst van de Vereniging Elektrische Rijders in Eneco World Rotterdam (1). Daar werd o.a. een zeer positief verhaal over de elektrische auto gehouden door Hans Groenhuizen van de Rabobank (2). De auteur had een degelijk rapport geschreven en dat heb ik ondertussen gelezen. Zeer nuttig en goed onderbouwd. De elektrische auto heeft toekomst en het aantal groeit. 

Ik was benieuwd of hij in zijn rapport nog kritische kanttekeningen zou plaatsen bij de milieuaspecten van de productie van elektrische auto's. Ik heb nl. een paar maanden geleden een zgn. fairphone (3) aangeschaft. Dat is een soort fair trade smartphone waarvan de makers hun uiterste best hebben gedaan om te garanderen dat bij de winning van grondstoffen geen schade aan mens en milieu wordt toegebracht. In tegenstelling tot alle andere merken.

Pas later ging bij mij het kwartje vallen: als een smartphone al tot ecologische en slechte arbeidsomstandigheden kan leiden, hoe zit het met de productie van de accu van een elektrische auto? [4]. Een smartphone valt totaal in het niet in vergelijking met een elektrische auto. Ik schat dat een elektrische auto zo ergens tussen de honderd tot duizend maal meer delfstoffen nodig heeft. Dit is een onontgonnen (woordgrapje!) gebied. Ik was dan ook erg benieuwd wat Groenhuizen over milieu-effecten van de elektrische auto zou melden. Dat was vrijwel niets. Ik vind dat een groot manco van zijn rapport. De fabrikant die het meest de aandacht trekt is Tesla. Die bouwt een accu gigafactory in Amerika die een half miljoen accu's moet produceren [5]. Fantastisch! Adembenemend! Een fabriek bouwen is één ding, maar, waar komen de grondstoffen voor die accu's vandaan? Tesla claimt [5] dat ze niet uit Congo zullen komen (slechte productie omstandigheden!) maar uit Canada, en Noord-Amerika. Die mijnen moeten nog gebouwd worden.

Toen ben ik nog wat verder gaan googelen en vond een zéér kritisch stuk van een Greenpeace blogger: 'The Tesla dream' [6]. Zijn punt is dat nog voordat een elektrische auto de weg opgaat de productie al ontzettend veel CO2 gekost heeft. Bovendien gaan er delfstoffen lithium, grafiet, nikkel en cobalt in. Als iedere fossiele brandstof auto vervangen zou moeten worden door een elektrische auto zou dat een ecologische ramp zijn. Er zitten goede punten in zijn verhaal, maar deze redenering is toch wel een blunder:  e-autos zijn slecht, en er zijn te weinig in de komende decennia om een positieve invloed op het milieu te hebben!  Zelfs als in 2050 75% van alle autos elektrisch zijn, schrijft hij, zullen er nog een miljard fossiele auto's rondrijden, en dat is net zo veel als nu:

"Electric vehicles now comprise one 20th of one percent of that fleet, but even if we could change that to 75 percent by 2050, we would deplete the world's lithium supply and still have a billion gasoline vehicles, the same number we have today"

Dus, meent hij, e-auto's zijn niet de oplossing.

Sorry, dat is een bizarre redenering. Als de e-auto netto een positief effect heeft op klimaat, en dat heeft hij met zoveel woorden erkend [7], dan zijn méér e-auto's goed voor het milieu. Zeker als ze fossiele sjoemel auto's vervangen. Als ze netto slecht zijn, dan geldt: hoe minder hoe beter. En minder e-auto's impliceert méér fossiele auto's! Hier raakt de schrijver ongemerkt verstrikt in een tegenstrijdigheid. De ex-Greenpeace directeur kiest voor zeilboten, fietsen en OV.  Het komt er op neer dat hij niet alleen de e-auto wil 'verbieden', maar ook de fossiele auto, vrachtverkeer, scheepvaart en luchtvaart. Hoe realistisch is dat?

Rex Weyler heeft kennelijk nog nooit in een elektrische auto gereden. Als je eenmaal gereden hebt in een auto waarvan je de motor niet hoort, en er geen uitlaatgassen worden geproduceerd, ben je voor altijd verkocht. Die stilte om je heen is zalig. Het is eigenlijk een klein wonder -technisch gezien-  dat ze een geluidloze elektromotor kunnen maken die een auto laat rijden. Zelfs bij 100 km hoor je hem niet. En hoe zouden de binnensteden leefbaar gehouden kunnen worden zonder de e-auto? [8] De fossiele brandstof auto is van het steenkool- en de stoommachine tijdperk, de elektrische heeft de toekomst. Zelfs Toyota, die niet van plan is ooit een elektrische auto te produceren (bizar!), meent dat het fossiele tijdperk zijn einde nadert [9]. De benzine en diesel auto is letterlijk een fossiele techniek. Dat mag ik als bioloog zeggen, vind ik. Bij deze.

Dat de RABO-bank een (positief) rapport over de elektrische auto uitbrengt is onverwacht (zoiets moet je verwachten van de ANWB?), dat de RABO vervolgens wordt uitgenodigd door de Vereniging Elektrische Rijders is niet vreemd, maar dat Greenpeace overmatig kritisch is over de elektrische auto is nogal bizar.
Maar misschien bedoelt Greenpeace te zeggen dat, omdat het percentage e-auto's klein is, de gunstige bijdrage van de e-auto aan het klimaat niet overdreven moet worden. Is dat het? Maar dat is toch geen reden om zo negatief over de e-auto te schrijven of zelfs de suggestie te wekken dat Greenpeace tegen de e-auto is?

Een complete ethische afweging is voor een individuele consument vrijwel niet te doen. De voordelen van de e-auto zijn direct zichtbaar, concreet, positief, de nadelen zijn gelegen in andere landen ver weg, moeilijk concreet te maken, en er zijn bovendien verschillende aspecten te onderscheiden zoals mens (arbeidsomstandigheden in de mijnen), milieu (aantasting landschap, verontreiniging) en klimaat (CO2) en verschillende autofabrikanten zullen in verschillende mate rekening houden met ethische aspecten.

Je kunt natuurlijk helemaal afzien van het privé bezit van een auto: een deelauto of OV. Maar dan wordt je bijvoorbeeld voor andere vragen gesteld: rijden treinen op groene stroom? Zijn treinen gebouwd om zo efficiënt mogelijk met energie om te gaan gezien het feit dat de bovenleiding voor een permanente bron van stroom zorgt? Wordt de remenergie bij treinen hergebruikt?
 

Postscript

maandag 27 sept 2016

Volgens informatie van de Nederlandse Spoorwegen en Eneco: "Op dit moment rijdt al de helft van alle treinen op windenergie van Eneco." en: "alle elektrische treinen in Nederland in 2018 op windenergie rijden". Dit is totaal nieuw voor me! En goed nieuws! Nu de bussen en taxi's nog...
 

Noten

1. Eneco produceert stroom, en auto's verbruiken stroom! Zie daar het verband. Verder heeft het gebouw van Eneco in Rotterdam elektrische oplaadpalen, zowel bovengronds als in hun ondergrondse parkeergarage. De RABO-bank heeft ook enkele oplaadpalen bij haar kantoren voor zover ik kan nagaan.
2. De elektrische auto: a convenient truth. De visie van de Rabobank op de elektrische auto. 2016
3. Fairphone website. 
4. Een accu is het belangrijkste bestanddeel van een elektrische auto omdat de capaciteit van de accu het bereik bepaalt. Tevens het duurste onderdeel vanwege nieuwe technologie en grondstoffen (cobolt). Het gewicht van een Tesla accu is 500 kg en geeft een bereik van 400 km.
5. Tesla to Use North American Material Amid Pollution Worry, 2014. Tesla zegt geen cobalt uit Congo te halen ('conflictmineralen') maar nieuwe mijnen in Amerika zullen onvermijdelijke ongerepte landschappen vernielen... ecologische impact....
6. Een blog van Rex Weyler op http://www.greenpeace.org maar op persoonlijke titel, en "Rex Weyler was a director of the original Greenpeace Foundation". Dus het is niet zomar iemand.
7. "We know that over its lifetime, an all-electric vehicle can save some hydrocarbon fuel." Dit betekent dat na een zeker aantal km rijden je netto meer CO2 uitspaart dan het gekost heeft om de auto te produceren. Vergelijk met zonnepanelen en windmolens: die hebben ook CO2 gekost om te produceren.
8. Utrecht heeft uiteindelijk de sterkst vervuilende auto's uit de binnenstad geweerd. Het is geen pretje om in Amsterdam te fietsen vanwege de uitlaatgassen.
9. Toyota aims to nearly eliminate gasoline cars by 2050. Ik heb mij altijd hogelijk verbaasd dat Toyota nooit een elektrische auto heeft willen produceren. Bizar! In tegenstelling tot bijna alle andere fabrikanten. Zelfs VW heeft een elektrische auto!

Vorige blogs

1. Volkswagen's misdaad tegen de volksgezondheid en het milieu 25 september 2015
2. In ruil voor sponsoring maakt Vogelbescherming reclame voor sjoemelsoftware fabrikant Volkswagen 29 februari 2016

Alice Roberts: het SRGAP2C gen maakt ons tot mens.

Prof. Alice Roberts in Horizon documentaire (NTR, 2013, 2016)

Naar aanleiding van een aflevering van Focus Hoe maak je een mens? met de Britse anatoom Prof. Alice Roberts [1], waarin ze de vraag probeerde te beantwoorden 'What makes us truly human?', heb ik uitgezocht wat er waar is van haar claim dat het SRGAP2C gen ons tot mensen maakt. Over het thema wat uniek is aan de mens heb ik eerder geblogd [2]. Ik ontdekte méér dan ik in dit blog kan behandelen.

Het grappige is dat Alice Roberts die vraag niet alleen embryologisch opvat (ze was zwanger op dat moment!), maar ook evolutionair. Eerst vanuit:

embryologisch perspectief

"I think the point at which he really starts becoming human is the point ... and that starts at birth" (46:27 - 46:45) [1]

De verbindingen in de hersenen worden gemaakt tijdens de zwangerschap
en na de geboorte begint het kind te leren en wordt het pas echt mens volgens prof. Roberts. Trouwens, pas na de geboorte kan een baby zijn ouders zien en horen, en beginnen met het leren van taal. De gesproken en vooral geschreven en taal onderscheid mensen van dieren. Dat wil ik wel toegeven. Dus dát 'menselijke' kan pas beginnen na de geboorte. Dat komt globaal overeen met wat ik eerder betoogde [2].

evolutionair oogpunt

Wat maakt ons tot mens vanuit evolutionair oogpunt gezien? Prof. Roberts is zelf géén geneticus, maar ze gaat te rade bij genetici die een gen SRGAP2C ontdekt hebben. Hun antwoord op de vraag 'what makes us truly human?' is het SRGAP2 genen complex. Het gen is actief in de hersenen. Het gen komt ook voor bij onze naaste verwanten Chimpansee en Orang-oetan, maar bij de mens zijn er delen van het gen meerdere malen in de evolutie gedupliceerd. Je kunt dat met een test aantonen op de overeenkomstige chromosomen:

chromosoom 1 en overeenkomstige chromosomen van 2 mensapen

Menselijke SRGAP2 varianten vergeleken met chimpansee en orangutan [4].
De bovenste foto A laat zien dat bij de mens een bepaald deel van SRGAP2
gedupliceerd is en de onderste foto laat een ander gedupliceerd deel zien. In beide gevallen missen chimpansee en orang-oetan deze duplicaties.

Deze foto's tonen een zeer elegant experiment. Ze tonen op overtuigende wijze dat mensen genen hebben die andere mensapen missen.  De gekleurde puntjes op chromosomen tonen genen. Het blijkt overigens dat die genen bij onze naaste verwanten op overeenkomstige plaatsen op het chromosoom liggen. Zeer fraai in beeld gebracht! Andere experimenten tonen dat die genen in de hersenen actief zijn.

Eigenlijk hebben we enorm geluk gehad dat onze voorouders (inclusief Neanderthalers!) toevallige duplicaties van het oorspronkelijk SRGAP2 gen hebben gehad, terwijl andere mensapen dat niet hebben meegemaakt [3]. Uit een analyse van een groot aantal mensen wereldwijd bleek dat ze allemaal dezelfde genduplicaties hadden. Het is dus universeel menselijk. Tot nu toe. Interessant is dat het gen niet intact is bij twee patiënten met mentale achterstand. Dat is extra bewijs dat het voor ons cognitief vermogen belangrijk is. Verder is het gen na zijn ontstaan onveranderd gebleven in de loop van de menselijke evolutie. Er is geen variatie. Dat is een bewijs dat de preciese structuur belangrijk is.

Nature: Human brain shaped by duplicate genes [5]

Wat is de functie van het gen? Wat doet het? In een ingenieus vervolgexperiment transplanteerden onderzoekers het menselijk gen SRGAP2C naar muizen embryo's en vonden dat zenuwcellen méér vertakkingen maakten dan controles. Dit is een belangrijke aanwijzing dat het iets nuttigs doet in de hersenen. Wat het precies doet in mensen is nog niet duidelijk. Dat experiment kan niet op dezelfde wijze bij mensen gedaan worden, om ethische redenen [7]. Dus we zijn op indirecte gegevens aangewezen. Wachten op spelingen van de natuur.

Conclusie

Het gen SRGAP2C is in de menselijke evolutie ontstaan nádat we van de andere mensapen waren afgesplitst, maar nog vóórdat we afsplitsten van de Neanderthalers; het is evolutionair zeer constant; is in de hersenen actief; is bij alle (gezonde) mensen aanwezig en actief; het lijkt niet goed te functioneren bij sommige verstandelijk gehandicapten; en heeft wanneer ingebracht bij muizen een gunstige effect op zenuwvertakkingen. Tot nu toe is niet gebleken dat het invloed heeft op hersenomvang, daar zijn andere genen voor. Het is nog niet uitgezocht wat het effect is op intelligentie, leren, geheugen, etc is bij de mens. Als ieder mens exact hetzelfde gen SRGAP2C heeft valt er geen relatie te leggen met eventuele afwijkingen in hersenfunctie. Zeldzame afwijkingen in het functioneren van het gen SRGAP2C bij gezonde mensen én mensen met bijvoorbeeld leermoeilijkheden zouden kostbare informatie kunnen verschaffen. Wat er ook uit toekomstig onderzoek moge voortkomen, SRGAP2C is tot nu toe één van de meest geschikte kandidaten voor de titel 'behorend tot de groep genen die de mens tot mens maken'. Want op z'n eentje kan geen enkel gen dat voor elkaar krijgen.

Postscript

zondag 24 jul 16

Ik zie net dat er een boek is uitgekomen van Alice Roberts: 'The Incredible Unlikeliness of Being: Evolution and the Making of Us', paperback Quercus Publishing. Handig als je de uitzending niet gezien hebt of dingen wil opzoeken:
 

The Incredible Unlikeliness of Being: Evolution and the Making of Us

 



 

Noten

1. Hoe maak je een mens? Focus, NTR vrijdag 17 juni 2016. De Britse Horizon uitzending is uit 2013. Ik zie dat de uitzending niet beschikbaar is zonder account aan te maken.
2. Christelijke maatstaven voor menselijkheid sluiten menselijk embryo uit, 15 juni 2016
3. "An analysis of the segmental duplication content of 11 additional mammalian genomes (see Supplemental Experimental Procedures) showed no evidence of recent duplication in any lineage other than human" (publicatie). Uiteindelijk bleken er 4 duplicaten aanwezig op chromosoom 1. De auteurs wijzen er op dat deze ontbraken in de definitieve versie van het Human Genome! (wat ontbreekt er nog meer?!). De duplicaties zijn waarschijnlijk veroorzaakt door ALU repeats! Een eiwit SRGAP2C van 458 aminozuren wordt geproduceerd. NB: Neanderthalers hadden dezelfde duplicaties als wij! alle gezonde mensen hebben 2 copies van SRGAP2C, terwijl alleen mentaal geretardeerden ze niet hebben.
4. Human-specific evolution of novel SRGAP2 genes by incomplete segmental duplication Cell 2012 (compleet en gratis)
5. Human brain shaped by duplicate genes, Nature, 3 mei 2012 (gratis) geeft populaire samenvatting van het onderzoek. De volgende publicatie geeft een uitgebreider verslag waarbij ook andere genen betrokken worden:
6. Scientific American: A Missing Genetic Link in Human Evolution, 6 Jan 2014.
7. Iedere onderzoeker is tegen proeven op mensen, maar er zijn maar zeer weinig onderzoekers tegen proeven op dieren.