Embryo's zijn mensen, die kweek je niet

Embryo’s zijn mensen. Die 'kweek' je niet (NOS, 29 mei)

De NOS kopte met het item Embryo's zijn mensen, die kweek je niet (vrijdag 29 mei):

Van der Staaij (SGP): “Embryo’s zijn mensen. Die 'kweek' je niet, en al helemaal niet om er experimenten mee uit te voeren."
Van der Staaij noemt de onderzoeken naar vruchtbaarheid met gekweekte embryo's "knutselen". Het maakt voor hem geen verschil dat de bedoelingen van de wetenschappers goed zijn.
Segers (ChristenUnie): "Het gaat voor ons verder dan een technische kwestie." Segers vindt dat embryo's kweken voor onderzoek niet getuigt van respect voor het leven. Hij vraagt om een "grondige ethische bezinning".

De uitspraak "Embryo’s zijn mensen" is een misleidende, ongearticuleerde, reflexmatige simplificatie die heel dapper en hoogstaand klinkt. Helaas: die uitspraak vertroebelt de discussie, in plaats van haar te verhelderen. Het is in feite een herdefinitie van het begrip 'mens' die tot vreemde paradoxen leidt. Tevens suggereert het een goed uitgewerkte ethische visie. Ik heb een bevriend filosoof gevraagd om een filosofische analyse, maar nog geen antwoord. Hier volgt mijn analyse met nadruk op de biologische aspecten.

De vaagheid van de uitdrukking: de uitdrukking "Embryo’s zijn mensen" is vaag. De christelijke woordvoerders bedoelen waarschijnlijk: "Menselijke embryo’s zijn mensen"! Immers, alle dieren en planten ontstaan uit embryo's. Zo heb je kippen embryo's. Als embryo's heilig zijn mag je geen kippe-eieren eten. Tenzij uitsluitend menselijke embryo's heilig zijn. Dit lijkt een kleine slordigheid, maar brengt de uitzonderingspositie van mensen weer eens in de schijnwerpers.

Nu mijn belangrijkste bezwaar: de uitspraak 'Embryo’s zijn mensen' gaat voorbij aan het meest kenmerkende van de ontwikkeling van bevruchte eicel naar volwassen mens: er ontstaat iets nieuws. Iets nieuws dat er niet was in vorige stadia van de ontwikkeling. Er zit geen mini-mensje met mini-handjes en mini-voetjes en mini-hersentjes in een bevruchte eicel. Dat dacht Aristoteles ruim 2000 jaar geleden. De essentie van de ontwikkeling van alle meercellige planten en dieren op aarde is het ontstaan van weefsels en organen die niet aanwezig waren in het begin. Hoe dat kan heeft biologen de afgelopen eeuwen in toenemende mate beziggehouden. Feit is en blijft dat er nieuwe 'onderdelen' ontstaan die er te voren niet waren. Als je dat over het hoofd ziet, maak je een grove fout, een giga blunder. Dan ben je gezakt voor je tentamen biologie.

ontwikkeling van een embryo is niet hetzelfde
als montage van een IKEA kast.

 

Het grote verschil van de embryologische ontwikkeling is dat het géén montage is van kant-en-klare onderdelen zoals bij een IKEA boekenkast. Nee, de onderdelen ontstaan ter plekke en groeien in de loop van de tijd. Geen enkel door mensen geproduceerd voorwerp groeit en ontwikkelt zich zoals een embryo. Een embryo wordt niet gemonteerd met een kant-en-klaar hoofd, armen, handen, voeten, hart, longen, hersenen, nieren, lever, vagina, penis. Extreem uitgedrukt: een bevruchte eicel is een speciale verzameling moleculen.

Wat maakt een willekeurig embryo tot een menselijk embryo?

1. een embryo dat ontstaat uit de samensmelting van de geslachtscellen van een man en een vrouw van de menselijke soort is een menselijke embryo
2. een embryo dat zich bevindt in de baarmoeder van een vrouw van de menselijke soort is een menselijk embryo
3. maar dit zijn uitwendige omstandigheden. Als je alleen een onbekend embryo voor je hebt liggen, dan kun je alleen aan de hand van het DNA bepalen of je met een menselijk embryo te maken hebt
4. een bevruchte eicel bevat niet méér genetische informatie (DNA) dan de optelsom van sperma en eicel. De DNA-inhoud van sperma en eicel samen bepaalt dat die ene cel een mens gaat worden.
5. De bevruchte menselijke eicel, het embryo, is een recept om een mens te maken, niet een mens. (bereidingstijd: plm. negen maanden).

Een embryo een mens noemen miskent het bijzondere en wonderlijke nl. dat de mens ontstaat in een proces vanuit een enkele cel met moleculen en die zich ontwikkelt zich tot een mens. Dat is het bijzondere van ieder meercellig wezen. En juist vanwege dat proces kunnen er onderweg dingen fout gaan.

Foutje bij de aanmaak van het embryo

Er gaan dingen fout omdat de onderdelen zelf gevormd moeten worden in tegenstelling tot een IKEA boekenkast. Een groot deel van de embryo's gaat in een vroeg stadium dood omdat ze niet levensvatbaar zijn (is natuurlijke selectie; spontane abortus of in het Engels: miscarriage). Oorzaken: vaak chromosomale afwijkingen (mijn eigen vakgebied). Als menselijke embryo's zo heilig zijn dat je ze niet mag 'kweken', waarom laat de Schepper ze zo vaak verloren gaan? Waarom experimenteert de Schepper met chromosoom variaties en andere mutaties met de dood van het embryo als gevolg? De mannen van de SGP en de CU willen niet dat wetenschappers experimenteren met menselijke embryo's? Ze zouden de Schepper moeten kritiseren vanwege zijn respectloze wijze van omgaan met het ongeboren menselijk leven. Afgezien van de theologie: een embryo is een voorstadium van een mens zonder enige garantie om tot een gezonde of zelfs maar levensvatbare baby uit te groeien.

Voorbeeld: Duchenne Spier Dystrofie

Bij een IKEA kast krijg je complete, onbeschadigde onderdelen van de juiste afmetingen, voorzien van boorgaten en schroefjes. Bij een embryo moeten de onderdelen ter plekke aangemaakt worden. Daarom kan er iets fout gaan. Een mutatie in het DNA kan een fout eiwit opleveren. Dat is het geval bij Duchenne Spier Dystrofie (zie dia). Duchenne patienten overlijden tussen hun 25e en 30e.

Dia uit Paradiso lezing van prof. Niels Geijsen (29 mei 2016)

Als de heren Kees van der Staaij en Gert-Jan Segers een "grondige ethische bezinning" willen, zou ik zeggen: begin eerst eens met de feiten! En kom niet met hersenloze reflexen als: "Embryo’s zijn mensen". Nee heren, een mens ontstaat geleidelijk gedurende een zwangerschap. Als alles goed gaat. Als een embryo in essentie een mens is, dan zijn die 9 maanden zwangerschap overbodig. Er wordt dan immers niets essentieels toegevoegd!


Een embryo is een mens, is dat niet hetzelfde als: een eikel is een eik; een kastanje is een kastanjeboom, een appel is een appelboom, of een kiemplantje is een boom; een kikkervisje is een kikker; een rups is een vlinder?

Postscript 7 juni:

Dit is het antwoord van filosoof Jan Riemersma:

"Gert, zeker: je kunt dat verdedigen (en dan is het een logische fout: want een eikel is geen eik, iedereen kan dat ogenblikkelijk zien).

Maar je kunt ook met essenties werken: een embryo is in essentie al een mens, een eikel is in essentie al een eik, enz.

Als je niet werkt met essenties, maar met een soort ijkpunt (bijvoorbeeld: je bent pas mens als je geboren bent, of: je bent pas mens als je herinneringen kunt opslaan, of: je bent pas mens als je volwassen bent), dan moet je kunnen zeggen op grond waarvan je dit arbitraire 'ogenblik' kiest.

Kortom, het blijft een lastige zaak: het is moeilijk om te zeggen wat de essentie is van de mens, maar het is ook moeilijk om precies een ijkpunt aan te wijzen waarop/in de mens volkomen mens is."

Als je het begrip 'essentie' gebruikt: wat houd je over van de menselijke essentie als zelfs een embryo het heeft? Dan zijn al de eigenschappen waarin mensen zich zouden onderscheiden van dieren (bewustzijn, moraal, denken, taal, gereedschapsgebruik,etc) vervallen als essentie van de mens. 

syllogisme:

1. je mag mensen niet doden
2. embryo's zijn mensen
3. dus: je mag embryo's niet doden  

 

Postscript 3 apr 2020

Zeer relevant is dit blog: 

Wat het Zika virus ons leert over de potenties van het embryo  

Een uniek geval van buiten-rationeel spreken over God

"Our child has had a checkup by his doctor and is still doing well. We continue to praise God for his grace and mercy and to be thankful to the Cincinnati Zoo for their actions taken to protect our child," [1]

Dit is het persbericht van Amerikaanse ouders nadat hun zoontje in een moment van onoplettendheid door de omheining van het gorillaverblijf heen kroop en 6 meter naar beneden viel. Het alfamannetje (silverback) ging nogal niet zachtzinnig met het ventje om (zie video op het internet), maar heeft geen verwondingen toegebracht. Het dier had het kind makkelijk dodelijk kunnen verwonden. Het dierentuin personeel zag zich geplaatst voor een onmogelijk dilemma, maar heeft besloten het gorilla mannetje dood te schieten. Enorm tragisch geval. Geen makkelijke beslissing. Volgens mij een foute beslissing.

Maar goed, waar het mij nu om gaat: de ouders dankten God voor zijn genade en goedertierenheid! Nota bene! God bedanken terwijl Hij alles van te voren wist en de hele tijd alleen maar toekeek. Wat is dat voor een God? Moet je die God bedanken? Gewoon doorgaan met God bedanken terwijl hij iets vreselijks liet gebeuren. En waarvoor moet je Hem precies bedanken? De dierentuin zélf heeft de gorilla doodgeschoten. God had niet ingegrepen. Of was het allemaal Gods plan? Heeft God het kind laten vallen en de gorilla laten doden? Wat is dat voor een bizar plannetje? Hoe dan ook: de onlogica van de ouders is een typisch geval van buiten-rationaliteit [2],[3] van christenen die in God geloven. Er valt geen logisch consistent verhaal over God te vertellen. Krompraterij is het resultaat. Alleen als je ophoudt te spreken over God kun je die krompraterij vermijden.

Deze zaak is uniek, maar gelovigen reageren standaard op deze manier bij iedere ramp.

Noten

1. Dramatic 911 Calls Released From Toddler's Fall Into Gorilla Enclosure 
2. Dit begrip werd door Jan Riemersma ingevoerd in zijn blog: Een addertje vrijdag 3 juni 2016.
3. Comment van Jan Riemersma: (zondag 5 juni 2016) " het begrip buitenrationaliteit ben ik voor het eerst tegengekomen in het boekje van Philipse, Atheïstisch Manifest." 

Het Vleesverlangen van Marijn Frank. Negen seconden zwart beeld

Marijn Frank kan het niet aanzien! Zwak!

 

Marijn Frank maakte de documentaire Vleesverlangen over haar eigen vleesverslaving naar aanleiding van de geboorte van haar dochter. Moet ze haar dochter vlees geven? Ze erkent openlijk dat ze verslaafd is aan vlees. Het wordt wetenschappelijk bevestigd in een hersenscan. De hersenonderzoekers concluderen dat haar brein uitzonderlijk sterk reageert op beelden van vlees. Nog meer dan op erotische afbeeldingen, concluderen ze. 

En ze voegen er aan toe: het is een verslaving zoals alcoholisme of nicotineverslaving. Deze vleesverslaving is cruciaal voor de documentaire en maakt het spannend voor de kijker. Het is een goed gekozen vertrekpunt. Komt ze op het eind van haar verslaving af? Wil ze het eigenlijk wel?

Het is mij niet duidelijk of ze echt wil stoppen met vlees en vegetariër wil worden, of dat ze haar eigen vleesverlangen wil onderzoeken of zelfs wil rechtvaardigen. Ze lijkt te hinken op twee gedachten. Hoe pakt ze het aan? Waar haalt ze haar informatie vandaan? Ze interviewt vegetariër Dirk-Jan Verdonk ('Het dierloze gerecht. Een vegetarische geschiedenis van Nederland' [1]) en twee bewoners van het Vegetarisch Woonpark Ommershof [2]. Verder bezoekt ze psychotherapeute Eileen van Essen [3] die een neutraal standpunt heeft. Ook bezoekt ze met haar dochtertje een kinderboerderij (neutraal of misschien pro-dier?). Een belangrijk onderdeel, en het meest dramatische onderdeel van de documentaire is haar stage bij biologische slachter Rene Pals [4]. Behalve uitbenen en andere slagerswerkzaamheden, wil ze zelf een koe doodschieten. En verder bezoekt ze een kok die bij voorkeur rundvlees van een met uitsterven bedreigd en langzaamgroeiend runderras gebruikt; een presentatie van kweekvlees in Londen en een woordvoerder van de vleessector. Zowel de biologische slager, de kok, de kweekvleesproducent en de woordvoerder van de vleessector zijn uiteraard voorstander van vlees eten. De documentaire eindigt met het verorberen van drie gehaktballen: één voor haarzelf, één voor haar partner, en één (evengrote!) voor haar dochtertje van drie.

Wat moeten we concluderen uit de documentaire? Heeft ze haar verslaving onder controle? Eet ze na alles wat ze gezien en meegemaakt heeft nog steeds vlees? of alleen maar biologisch vlees? En minder vaak? Wat zeker is dat ze niet gestopt is met vlees: ze geeft haar dochter haar eerste stukje vlees [7]. Waarom? Was dat het doel van het dramatische bezoek aan de biologische slager waar ze zelf een koe doodt? Is de conclusie dat je vlees mag eten als het dier een goed leven heeft gehad en met respect geslacht is? Was het een 'biologische' gehaktbal?

Maar hebben het bezoek aan Dirk-Jan Verdonk en het Vegetarisch Woonpark Ommershof dan niets opgeleverd? Hoe heeft ze zijn vraag "Waar haal je het recht vandaan om een dier te doden?" beantwoord? Ik heb het antwoord niet gehoord. De morele dimensie van het eten van vlees is niet haar ding. De film heeft onmiskenbaar een 'vlees-bias'. Geen wonder gezien haar wetenschappelijk vastgestelde vleesverslaving. Die bias blijkt ook uit haar uitspraak: "Ik hoop door zelf te slachten een beetje in het reine te komen met mijn eigen vleeseten". In het reine te komen? Maar als iets moreel fout is, kom je daarmee 'in het reine' door het één keer zelf te doen? Merkwaardige gedachtegang. In het reine komen met moord door zelf een moord te plegen.

Maar als haar uitgangspunt is een rechtvaardiging te vinden voor haar vleesverslaving, hebben we dan te maken met een evenwichtig journalistiek onderzoek? Haar bronnen liggen grotendeels in de vleessector. De kok, de slager, de kweekvleesproducent, de vleessector verdienen allemaal geld met vlees. De kok gebruikt vlees van een zeldzaam runderras dat hij voor uitsterven wil behoeden. Relatief gezien –ten opzichte van de bio-industrie met haar plofkippen– is dat minder slecht. Maar het paradoxale is dat hij ze slacht. Dat is niet wat natuurliefhebbers doen om met uitsterven bedreigde diersoorten te redden. De kweekvleesprofessor meent dat het vegetarisme in Nederland al decennia lang op 3% blijft steken. Maar hij vergeet te melden dat de vleesconsumptie in Nederland daalt en het aantal flexitariërs toeneemt. Nederland is het eerste land ter wereld dat een politieke partij heeft in het parlement die uitsluitend opkomt voor dierenbelangen. De biologische slachter René Pals is een aardige man en is relatief –ten opzichte de bio-industrie– goed voor zijn dieren. Maar het morele aspect ontbreekt in de hele documentaire: mag je een dier doden?

Om recht te doen aan het morele aspect zou je een filosoof-ethicus moeten raadplegen. Hoe kan ze de Nederlandse filosoof Floris van den Berg ('De Vrolijke Veganist')[5] over het hoofd gezien hebben? Hij kon haar perfect uitleggen dat je om morele redenen geen dieren mag doden. Dirk-Jan Verdonk heeft haar daar wellicht op gewezen en anders had ze hem met een beetje googelen zo moeten vinden. Heeft ze bewust of onbewust niet gezocht in die richting?
En meer praktijk gericht: waar zijn de vegetarische restaurants in haar documentaire? Wél een vlees-kok, géén vega-kok. Ze gaf restaurants de schuld dat ze een vreselijk saai vegetarisch menu hadden. Maar dan eet je in de verkeerde restaurants! Er bestaan tientallen vegetarische restaurants in Nederland, of restaurants die naast (biologisch) vlees een volwaardig vegetarisch menu aanbieden [6]. Ik ken ze uit eigen ervaring. Die markt is in beweging. En een search in bol.com leert dat er tientallen vegetarische kookboeken bestaan. Ook die markt is in opkomst. In tegenstelling tot wat die vlees-kok haar vertelde, heb je géén vlees nodig om lekker te eten, zowel thuis als in een restaurant. Er is er tegenwoordig een grote diversiteit aan vleesvervangers te koop (liggen zelfs in de supermarkt!). En hoe heeft ze het voor elkaar gekregen om (leeftijds- en sekse-genote) Marianne Thieme over te slaan in haar zoektocht?
De keuze van de mensen die je vraagt bepalen de antwoorden die je krijgt, en die keuzes worden mede bepaald door je eigen voorkeuren. Dus je krijgt antwoorden die niet al te ver verwijderd zijn van je eigen voorkeuren.

Marijn Frank doodt een koe

Dat er toch iets wringt aan vlees eten en het doden van dieren blijkt uit de documentaire. Uit alles blijkt dat Marijn er zelf grote emotionele moeite mee heeft om een koe daadwerkelijk te doden. Terecht. Zelfs de eerste keer toekijken was haar al teveel (zie eerste foto). Terecht. Uiteindelijk doet ze het wel. Niet omdat ze gedwongen wordt, maar omdat ze het zelf wil. Waarom?

Negen seconden zwart beeld.

 

Let op: het beeld wordt (letterlijk!) zwart op het moment suprême direct na dat Marijn de koe doodschiet. Negen seconden zwart beeld. We horen stemmen, we zien niet wat er gebeurt met de koe, hoe hij in elkaar zakt en of zij spiertrekkingen vertoont. Hij is dan nog niet dood, alleen bewusteloos [8]. Het hart klopt nog en hij moet nog 'dood gebloed' worden. Het is geen elegante methode om een dier te doden. Zijn de beelden te erg voor de kijkers? Maar als het te erg is voor het publiek, is het dan wel juist om dit soort dieren te doden? Als haar dochtertje een gehaktbal krijgt, moet ze dan ook zien hoe dat dier aan zijn eind is gekomen? Als ze daar te jong voor is, is ze dan ook niet te jong om vlees te eten? Dat zijn de vragen die Marijn Frank niet durft te stellen. Genoeg stof voor een vervolg documentaire.

Noten

1. Dirk-Jan Verdonk is historicus en tevens werkzaam voor 'World Animal Protection Nederland' en schrijft columns voor het blad van de Vegetariërsbond.
2. Vegetarisch Woonpark Ommershof
3. Eileen van Essen: Psychotherapie en Relatietherapie Amsterdam
4. Natuurslagerij René Pals
5. Floris van den Berg is als filosoof werkzaam bij de Universiteit Utrecht
6. Vegetarische restaurants op de site van de Vegetariërsbond
7. toegevoegd do 26 mei:  wat mij opvalt is de gretigheid waarmee haar dochtertje de gehaktbal naar binnen werkt. Achterelkaar propt ze het in haar mondje. Aardappels en groente laat ze onaangeroerd. Ze probeert zelfs na het verorberen van de gehaktbal van tafel te gaan. Pa grijpt in. Heeft ze dat vleesverlangen van haar moeder? Zou zoiets –als het al bestaat– erfelijk kunnen zijn?
   27 mei: Er zijn vegetarische alternatieven voor dierengehakt: notengehakt gemaakt van amandelen, zonnebloempitten en hazelnoten; in droge vorm te koop als 'Bioburger', zelf water toevoegen, zelf (kleine) balletjes van maken en bakken. Enige oefening in het klaarmaken is nodig. Je kunt soortgelijke producten ook kant en klaar kopen. Maar je hebt geen excuus meer om een kind dierengehakt voor te schotelen!
8. toegevoegd 27 mei: de eerste keer dat Marijn toekeek bij het doodschieten van een koe riep ze verschrikt uit: "hij is helemaal niet dood!". Inderdaad, de hersenen zijn grotendeels vernietigd, maar het dier vertoonde nog pootbewegingen, en alle andere organen leven nog gewoon. Het is niet zo makkelijk een groot dier in één klap 100% dood te maken.