Is dieronvriendelijkheid intrinsiek aan het monotheïsme verbonden?

                                                   Het is vandaag 12-12-12 *) 

rabbi Jonathan Sacks

 

 

Jonathan Sacks en Richard Dawkins

Ik zag onlangs de BBC documentaire Science versus Religion op tv. De joodse rabbi Jonathan Sacks interviewde Richard Dawkins en nog twee andere wetenschappers over de relatie wetenschap-religie. De uitkomst was verrassend: volgens Sacks had Dawkins voor het eerst iets positiefs over religie gezegd! Een Joods theoloog en religieus leider die Richard Dawkins positieve uitspraken kan ontlokken over religie! Dat is bijzonder. 

(dit opmerkelijke resultaat vond ik niet terug op http://richarddawkins.net!). Ik ga daar in dit blog niet verder op door.

Wat mij opviel in de documentaire en waar dit blog over gaat, was een uitspraak die te maken heeft met een vraag die mij al langer bezig houdt: 

Is dieronvriendelijkheid intrinsiek aan het monotheïsme verbonden? 

Of specifieker: 

is de Bijbel de bron van dieronvriendelijke houding van de huidige joden en christenen? 

De achtergrond van de vraag is natuurlijk het gegeven dat de meeste joden en christenen en moslims (laat ik verder buiten beschouwing) grote vleeseters zijn, en geen probleem hebben met dieronvriendelijk slachten (de bio-industrie en onverdoofd ritueel slachten [5]) en ander dieronvriendelijk gedrag [1].

De BBC documentaire is ook terug te vinden op youtube: Science versus Religion. Ik citeer Sachs uit de documentaire:

"God made us in his own image. He marked us out from other animals by giving us free will, morality, and conscious." (04:37 - 04:46 min.) [2]

Dit is de bekende uitspraak dat mensen 'in Gods beeld en gelijkenis geschapen zijn'. En die gelijkenis zou volgens Sacks vooral blijken uit het feit dat mensen vrije wil, moraal en bewustzijn hebben. Merk op dat vrije wil, moraal en bewustzijn moderne begrippen zijn en niet als zodanig in de Bijbel voorkomen. Maar Sachs is niet tevreden. Hij voegt er aan toe: "He marked us out from other animals". Het zijn precies die drie eigenschappen die mensen onderscheiden van dieren. Volgens Sacks. Dieren hebben geen vrije wil, moraal en bewustzijn. Wij wel. Is het nodig om dat er aan toe te voegen? Is het echt nodig om je af te zetten tegen dieren?

Jonathan Sacks
The Great Partnership:
God, Science and the Search for Meaning

Dit idee vind ik ook op vele plaatsen terug in zijn boek The Great Partnership:

"The crucial differentiation between humans and all other animals is that we make meanings, and the name we give to collective systems of meanings is culture" (p. 53-53). Cultuur wordt als vierde eigenschap toegevoegd.

"And wisdom is itself the gift God gave humanity when he made us in his image" (p. 70). Wijsheid wordt als vijfde eigenschap toegevoegd.

"The human person is in the image and likeness of God, never more so than when he uses his intelligence and understanding to fathom the universe." (p. 113). Een zesde eigenschap wordt toegevoegd. Dit staat vast niet in de bijbel.

"We are not animals because we are self-conscious, because we are aware of ourselves as individuals, and because we are capable of forming relationships of trust. We have culture, not just nature; anthropology, not just biology." (p. 176). 

Een zevende eigenschap wordt toegevoegd: het vormen van vertrouwensrelaties. En dat zou allemaal voortvloeien uit "God made us in his own image"? Het lijkt sterk op een vorm van superioriteitsdenken: de mens is superieur ten opzichte van het dier.

In de volgende cruciale passage zie je hoe Sacks de waarde van een mensenleven nodeloos koppelt aan de 'waardeloosheid' van een dierenleven:

"If human beings are mere organisms like any other, with nothing to distinguish them from the animals, then there is nothing whatever to justify the idea that we should treat them as ends rather than as means." (p. 126) (in het hoofdstuk 'Human Dignity').

Dus: als mensen niets anders zijn dan dieren, dan houdt niets ons meer tegen om mensen te gebruiken als middel tot een doel. Niets? Waarom?  
Deze hele redenering berust op de verzwegen premisse dat je dieren mag gebruiken als middel tot een doel. Dieren zijn gebruiksvoorwerpen. Dieren zijn dingen, geen personen. Dieren hebben geen rechten. Dit betekent dat je dieren mag gebruiken als lastdier, in sport, in kleding, als entertainment in circussen, dierentuinen en mag doden en eten. Deze stellingname wordt niet expliciet gemaakt en al helemaal niet verdedigd door Sachs.

Ten tweede berust de redenering op het onuitgesproken idee dat je mensen alléén rechten kunt geven als je rechten aan dieren onthoudt! Als je al een reden nodig hebt om mensen rechten te geven, dan geeft Sachs in ieder geval een slechte reden [3]. En ik zie niet dat het noodzakelijk is. Het rampzalige gevolg van Sacks redenering is dat dieren nooit rechten mogen krijgen.

Dit is de derde peiler van zijn redenering: omdat mensen bepaalde eigenschappen hebben zoals vrije wil, moraal, bewustzijn, cultuur, intelligentie, die dieren niet hebben, hebben wij rechten die dieren niet hebben. Maar hoezo geven die eigenschappen ons rechten? Wat dacht je van plichten? Daar hoor ik Sachs niet over. Natuurlijk zijn wij dieren met zelfbewustzijn. Maar wat volgt daaruit? Mag je daarom dieren doden? Of juist beschermen?

Omdraaien

Het komt niet bij Sachs op dat je zijn redenering ook om kunt draaien: omdat niets ethisch relevants [4] ons van dieren onderscheidt, moeten we dieren ook als doel op zich behandelen! De rechten van mensen vervallen niet, maar we gunnen respect en (bepaalde) rechten ook aan dieren.
Het komt niet bij Sachs op dat zowel mensen als dieren rechten kunnen hebben. Het komt niet bij hem op dat we zowel respect voor mensen als dieren zouden kunnen hebben. Kost het hem werkelijk zo veel moeite dieren met respect te behandelen? en in hun waarde te laten? 
We mogen immers onze medemens ook niet doden. We mogen onze medemens ook niet als slaaf gebruiken. We geven vrouwen ook niet minder rechten dan mannen (hoop ik). Dat zijn in zekere zin ook inperkingen van de rechten van bepaalde groepen. Waarom zouden opeens alle mensenrechten vervallen als dieren ook rechten hebben? Het is gewoon een uitbreiding van de groep levende wezens die ons respect verdienen.

De rampzalige gevolg van die exclusieve menselijke eigenschappen als basis voor mensenrechten is dat als de wetenschap aantoont dat ook dieren een zekere mate van (zelf)bewustzijn, intelligentie, cultuur, hebben, Sachs in de problemen komt. En in de verleiding komt die wetenschappelijke resultaten te gaan bestrijden. Onnodig. Daarom moet je mensenrechten niet baseren op exclusieve voortreffelijk door God gegeven eigenschappen.
 
Als je zo'n lage dunk hebt van dieren, roept dat vragen en problemen op. Als God de dieren geschapen heeft, zou hij dan niet van al zijn schepselen houden? Dieren zijn wel door God gemaakt maar hebben niets van Gods mooie eigenschappen gekregen? Geen mooie eigenschappen en geen rechten? Is het echt waar dat dat de God niet van dieren houdt? 
Verder is er een methodologisch probleem: hoe weet je wat het beeld van God is als je geen onafhankelijke informatie hebt over de eigenschappen van God? Ik denk dat de Bijbelschrijvers fraaie menselijke eigenschappen aan God toegeschreven hebben, en vervolgens geschreven dat mensen in Gods beeld geschapen zijn. De woorden worden God in de mond gelegd. Verder denk ik dat in de tijd dat de Bijbel geschreven is, mensen nog geen hoge dunk van dieren hadden, ze als gebruiksvoorwerpen zagen, en dat dit zo in de Bijbel terecht gekomen is en later bijbellezers dit als Gods woord zagen. Het lijkt alsof Sacks ook zo denkt. Het is niet Sacks eigen mening, maar hij citeert God (de bijbel)! 

 
Tenslotte: wie zou er niet tevreden zijn wanneer hij voortreffelijke eigenschappen kreeg toebedeeld van 'de Schepper van hemel en aarde'? en als hij lekker vlees mocht eten?

Is de Bijbel de bron van dieronvriendelijke houding? Als gelovige moet je wel héél veel moeite doen om de bijbel diervriendelijk te lezen. Dat wordt overigens wel gedaan door sommige christenen. Ook geeft Sacks een hint in die richting op andere plaatsen in zijn boek. Maar je blijft dan altijd nog zitten met: God made us in his own image. Die strijdigheid zul je moeten oplossen.

Noten

1. Vandaag 12-12-12 in het nieuws dat in 2024 nertsenfokkerijen verboden zullen worden. Het zal U niet verbazen dat het CDA tegen het verbod is. Ze zijn altijd al dieronvriendelijk geweest, vermoedelijk op grond van de Bijbel. Wat een nare, onethische, gevoelloze, egoïstische, materialistische, narrow-minded mensen zitten er toch in het CDA! Opmerkelijk is dat de ChristenUnie uiteindelijk vóór het verbod op nertsenfokkerij is. (www.nos.nl). Weet U hoe nertsen aan hun eind komen? Op dezelfde manier als de Joden in de tweede wereldoorlog: vergassing. Over het algemeen zijn dieren (helaas) beter af als er geen God of bijbel zouden bestaan.
2. zie ook: "By inferring his image on humankind, God gives freedom of the the will". (p.69) en: "Therefore freedom - the single greatest gift of God to humanity, separating us from the animals ..." (p. 115)
3. 'The Universal Declaration of human rights' baseert zich niet op religieuze redenen, of veronderstelde eigenschappen die mensen hebben en dieren niet. Ze zijn seculier.
4. Bewustzijn, vrije wil, intelligentie zijn geen ethisch relevante criteria waarom je dieren wel/geen pijn mag doen. Of ze pijn kunnen ervaren is ethisch relevant.
5. Toegevoegd 17 juni 2013:  Jonathan Sachs was degene die op 16 juni 2011 werd ingevlogen om op een hoorzitting in de tweede kamer het ritueel slachten te verdedigen met het valse argument 'godsdienstvrijheid'. Zie o.a. bericht van de NOS op 16 juni Protest tegen verbod ritueel slachten. Dat is dus dezelfde Jonathan Sachs die een dialoog wil met atheïsten. Overigens is onverdoofd ritueel slachten volledig in overeenstemming met het dieronvriendelijk standpunt dat naar voren komt in het boek van Sachs.

 

Review of The Great Partnership in The Independent
Jonathan Sacks and Richard Dawkins debate at BBC festival 10 sept 2012

Science versus Religion - Chief Rabbi Lord Jonathan Sacks BBC Rosh Hashanah Broadcast Published on Sep 13, 2012 by Rabbi Sacks.

*) Deze blog is gepubliceerd op  12-12-12 12:12 uur. 

Het is de laatste drievoudig-identieke datum in een reeks die 11 jaar geleden begon op 1-1-1 (1 jan 2001). Daarmee is een eind gekomen aan deze mooie reeks. Er bestaat immers geen 13e maand. Een nieuwe reeks zal pas weer op 1 jan 2101 beginnen. Dat is over 89 jaar. Dat haal ik niet. Een behoorlijk aantal babies die vandaag geboren worden zal dat wel halen.
Ook maakt vandaag de Amerikaanse schrijfwijze MM-DD-YY of YY-MM-DD geen verschil met de Europese schrijfwijze DD-MM-YY.
Overigens hebben we de datum+tijd 12-12-12 12:12 te danken aan het feit dat we evenveel maanden in een jaar hebben als uren op onze klokken en horloges. En dat laatste is op zich een fascinerend gegeven. Er is geen logische noodzaak voor dat gegeven. Het getal 12 wordt al heel lang gebruikt in kalenders en klokken. Vermoedelijk omdat 12 de handige eigenschap heeft dat het deelbaar is door 1, 2, 3, 4, 6, en 12. Het getal 10 kan alleen gedeeld worden door 1,2,5, en 10. Daarom is het niet handig om 10 uren op een klok te hebben: niet door 4 deelbaar. Om dezelfde reden is het ook niet handig om 10 maanden in een jaar te hebben.

Postscript zaterdag 15 dec 12

Ook andere bronnen vertellen hetzelfde verhaal:

What does it mean that man is made in the image of God? 
"The image of God refers to the immaterial part of man. It sets man apart from the animal world, fits him for the dominion God intended him to have over the earth."

What does it mean to believe in the sanctity of life?
"While God gave humanity the authority to kill and eat other forms of life, the murdering of other human beings is expressly forbidden, with the penalty being death.
The only reason the sanctity of life applies to humanity is the fact that God created us in His image and set us apart for all other forms of life."

What does the Bible say about Christians hunting animals for sport?:
"In Genesis we read that animals were created for the benefit of man. ... That is why using animals in research is acceptable, because they are meant to be used instead of humans. Animals do not have the same form of eternal soul and likely do not experience an afterlife. This does not mean that we can be cruel and intend evil towards them." (toegevoegd vrijdag 21 dec)

Postscript 17 juni 2013

 
Noot 5 toegevoegd naar aanleiding van een opmerking in het IKON programma LUX van zondag 16 juni 2013 waarin beelden te zijn waar Jonathan Sachs verklaart: 

"Als ritueel slachten wordt verboden, kan het achteraf ook gezien worden als de plek waar de ondergang van de Europese godsdienstvrijheid begon." 

Een volkomen uit de lucht gegrepen en overgedramatiseerde opmerking! Evengoed zou men terugblikkend kunnen zeggen dat 16 juni 2011 de laatste keer was dat ritueel slachten verdedigd werd op religieuze gronden (door iemand die een open dialoog wilde aangaan met atheïsten!).

NRC journalist Steven de Jong gelooft in de creationistische Darwin-Hitler propaganda

NRC-journalist Steven de Jong schreef naar aanleiding van het verschijnen van het boek Darwin: Portrait of a Genius van de historicus Paul Johnson, een artikel onder de afgrijselijke titel Darwin hielp ‘natuurlijke selectie’ een handje. Geen wonder dat Holocaust volgde [1]. 

Het lijkt meer op de bekende ID-creationistsche 'Darwin-Hitler-connection' propaganda, dan op een boekbespreking. De nrc heeft er een juridische disclaimer bijgezet: "Dat is persoonlijk en niet het standpunt van nrc.nl, laat staan de krant." Heel fijn! Ik neem aan dat de nrc hem betaalt. Ik ben nu psychologisch eventjes niet meer in staat om geld te geven aan het nrc. En ik stond op het punt een digitaal jaarabonnement te nemen.

Ik blog hier met tegenzin over. Ik heb al verschillende keren geblogd [2-5] over de zogenaamde 'Darwin-Hitler connection'. Ik zal hier de ergste beweringen van Steven de Jong van kort commentaar voorzien.

Steven de Jong: "Darwin hielp ‘natuurlijke selectie’ een handje. Geen wonder dat Holocaust volgde".
Oorspronkelijk was de titel:
"Darwin hielp ‘natuurlijke selectie’ een handje. Logisch dat Holocaust volgde" (nrc dagoverzicht 27 november: het beste van het web).
De Jong heeft dus zitten editen ná publicatie zonder dat duidelijk te maken op de nrc website [6].
'Geen wonder' of 'logisch' klinkt als een excuus. Een excuus voor de nazi's die ter verantwoording werden geroepen tijdens de Neurenberger processen (zoals U weet zijn de nazi's toen veroordeeld). Waarom? Als de holocaust echt logisch volgt uit Darwin, dan mag je dat aanvoeren als oorzaak van je handelen, of op zijn minst als verzachtende omstandigheden. Mogelijke Nazi redenering: "Ik kon er niets aan doen, ik ben niet verantwoordelijk: Darwin made me do it! Weg vrije wil en eigen verantwoordelijkheid. Zou de Jong deze logische consequentie van zijn gedachtengang durven trekken? Als hij consequent door redeneert, zou hij alle nazi's moeten vrijspreken. Ze zijn onschuldig. Darwin is schuldig. Als hij die consequentie niet durft te trekken, dan moet hij ook niet roepen: "Logisch dat de Holocaust volgt!"

Steven de Jong: "Onder aanhangers van de evolutietheorie is het not done om de grondlegger ervan verantwoordelijk te houden voor mensonterende toepassingen als de Holocaust."
'Not done'? 'Aanhangers'? [7]  
Maar aan het eind van zijn blog schrijft de Jong: "Darwins theorie is misbruikt zoals een dna-databank misbruikt kan worden. Het kwaad zit hem echter niet in de theorie of de techniek, maar in de toepassing ervan."
Kennelijk is de Jong aan het eind van zijn artikel tot de conclusie gekomen dat niemand de grondlegger van de evolutietheorie verantwoordelijk kan houden voor de mensonterende toepassingen als de Holocaust, in tegenstelling tot het begin. De Jong gaat pas gaan nadenken als het artikel (bijna) af is?

Steven de Jong: "Voor de eerste aanwijzing hoeven we niet ver te zoeken, aldus de Britse historicus Paul Johnson in ..."
Was het misschien verstandiger geweest om éérst even te googelen naar recensies van het boek van Paul Johnson? Dan had hij gezien dat Johnson een zeer controversieel boek had geschreven [8-9], dat Johnson een conservatief katholiek was, en dat je niet zomaar onkritisch een boek als basis voor een artikel kunt nemen. Zeker als je geen deskundige bent op het gebied van de uitgebreide Darwin literatuur, antisemitisme, de historische oorzaken van het nazisme en WO2, Het charisma van Adolf Hitler, etc.

Steven de Jong begaat een eindeloze hoeveelheid fouten doordat hij steeds onkritisch anti-Darwin bronnen voor waar aanneemt. Keer op keer citeert hij Johnson alsof het een Darwin-expert was. Verder illustreert de Jong zijn 'betoog' met youtube filmpjes met o.a. Intelligent Designer en historicus Richard Weikart erin (interessant!). Als de Jong wat had gegoogeld dan had hij gezien dat zelfs Christen, ID-er en historicus Weikart, degene die de zogenaamde 'Darwin-Hitler-connection' heeft uitgevonden, verrassend kritisch schreef over het boek van zijn collega historicus Paul Johnson [10-11]. Weikart ontdekte vele historische fouten en onnauwkeurigheden in het boek van Johnson:

"Critics of Darwinism should beware of Johnson's biography. Some elements of it are alluring, but it contains so much misinformation that it damages the cause of the truth. Anyone relying on it will be leaning on a broken reed." [15]

Steven de Jong:  "De auteur kan Hitlers autobiografie en politiek program Mein Kampf (mijn strijd) daarom niet los zien van Darwins struggle for life. ... Darwins invloed op Hitler komt het best tot uiting in ..."
De grootste fout die de Jong begaat (net als Paul Johnson) is wel het gigantisch anachronisme: woorden als ‘selectie’, ‘strijd’, ‘begunstigde’ uit de titel [12] van een 19e eeuws boek interpreteren op een na-oorlogse, 21e eeuwse manier! [13]. Ná de oorlog, ná de holocaust, ná het dagboek van Anne Frank, ná de Neurenberger processen waarin nazi's veroordeeld werden, ná ooggetuigenverslagen en films over concentratiekampen en gaskamers, ná de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, kunnen wij zeggen dat 'strijd', 'ras' en 'selectie' zeer beladen woorden zijn! Maar dat waren ze niet (zeker niet op dezelfde manier) in Darwins tijd. Dat is een ding dat zeker is.

Darwin was fout in de oorlog
Met de kennis van nu, oordelen over mensen in het verleden: dat heet anachronisme. Nota bene, Steven de Jong krijgt het voor elkaar om te schrijven: "Adolf Hitler was een kind van zijn tijd", alsof Charles Darwin geen kind van zijn tijd was!  

Tip
Als U een boek wil schrijven, zorg er dan voor dat woorden in de titel over 150 jaar geen andere betekenis kunnen hebben.

Noten

1. Met dank aan Gerdien de Jong, die mij op het artikel attent maakte.
2. Het demoniseren van Darwin 20 december 2006
3. Weikart’s misbruik van de term ‘evolutionaire ethiek’ 25 juni 2010
4. Darwin, Hitler, God 1 november 2010
5. God, Hitler and the Free Will Defense 2 november 2010
6. als je googelt op de oorspronkelijke titel zie je die terug op vele plaatsen
7. 'aanhangers van de evolutietheorie' is net zo onzinnig als: 'de aanhangers van Einstein' of: "de aanhangers van Mendelev".
8. Ludicrous biography attempts to link Darwin to Hitler, New Scientist  15 Oct 2012
9. 'Darwin, That Genius, Was Responsible for Hitler, Stalin, and Pol Pot' (Slate 11 Oct 12).
10. Richard Weikart: From Paul Johnson, a Contrarian Portrait of Darwin, (deel 1) is een review van Paul Johnson's boek door Richard Weikart (23 november 2012).
11. Richard Weikart: Paul Johnson on Social Darwinism (deel 2) 24 november 2012
12. Steven de Jong kon de titel van zijn blog nog veranderen, maar Darwin kan dat niet meer.
13. Men kan terecht opmerken dat Darwin teveel nadruk legde op 'strijd' en 'concurrentie' in zijn 'Origin of Species' (en dat hebben deskundigen ook gedaan [14]). Maar corrigeer je mening als blijkt dat Darwin ook wees op samenwerking tussen individuen.
14. Paul Ekman (2010) Darwin's Compassionate View of Human Nature
15. vertaling: "Critici van het Darwinisme moeten dus oppassen. Sommige delen zijn aaantrekkelijk, maar het boek bevat zoveel misleidende informatie dat het de waarheid geweld aandoet. Iedereen die zich er op baseert, baseert zich op een onbetrouwbare bron." (NB: broken reed is bijbelse tekst!)

dinsdag 4 dec: typefout ('creationistsiche') in titel verbeterd.

Darwin over vivisectie (herziene versie)

De titel van mijn blog Darwin was tégen vivisectie en vóór de wetenschap van 19 november was niet geheel correct. En dat heeft commentaren opgeleverd. Ook was niet duidelijk dat de inhoud van het blog een weergave was van uitspraken van Darwin, soms letterlijk vertaald, soms een samenvatting, maar zonder mijn eigen mening. Een ongebruikelijk experiment, omdat een blog vrijwel altijd de mening van de blogger bevat. Ik zou nu Darwin's mening over vivisectie als volgt samenvatten:

Darwin vond vivisectie met verdoving van het dier ten behoeve van wetenschappelijk onderzoek toelaatbaar of zelfs een morele verplichting, maar hij was pertinent tegen dierproeven zonder verdoving, met uitzondering van die experimenten die vereisen dat het experiment zonder verdoving plaatsvindt. Darwin vond dierproeven tbv de medische wetenschap een morele verplichting omdat zonder dierproeven vooruitgang in de medische wetenschap onmogelijk is, en de medische wetenschap is een zegen voor de mensheid.

Een lezer suggereerde dat Darwin vivisectie 'een noodzakelijk kwaad' vond, maar dat vind ik iets te sterk uitgedrukt. Want nergens blijkt dat Darwin bezwaar had tegen dierproeven onder verdoving. Zodra er verdoving wordt toegepast, is er eigenlijk niets aan de hand. Want dan voelen ze geen pijn. 
Maar Darwin maakte een uitzondering voor sommige experimenten waarbij door de aard van het experiment er geen verdoving toegepast kan worden. Hij geeft geen voorbeelden. Tegenwoordig zou je natuurlijk denken aan hersenonderzoek van bewustzijn (!), empathie, spiegelneuronen, verwerken van zintuigelijke informatie inclusief het vermogen pijn te ervaren (!), leerprocessen, geheugen, etc. Dat alles kan moeilijk als het dier geheel of gedeeltelijk onder verdoving is, want verdoving legt de hersenen geheel of gedeeltelijk plat. In Darwin's tijd was dat soort onderzoek waarschijnlijk niet omvangrijk, maar hij zet wel de deur naar onverdoofde dierexperimenten op een kier. En die kier is in de loop van de tijd steeds groter geworden. Iets anders is dat ook al heeft een dier geen pijn, een experiment stress kan opleveren.  De meeste experimenten bij dieren zijn bij de mens niet toelaatbaar. Als die experimenten bij mensen uitgevoerd zou worden noemen we dat een aantasting van de lichamelijke integriteit. Daarnaast spelen zaken als onnatuurlijke huisvesting (een individu in een kooitje los van alle sociale verbanden) een rol. Dat dierexperimenten zo sterk in omvang zouden toenemen heeft Darwin natuurlijk niet kunnen voorzien.

Mijn teleurstelling over Darwin's houding –in moderne bewoordingen– is dat de benefits van dierexperimenten uitsluitend bij de mens liggen, en de costs uitsluitend bij het individuele dier. Dat is onrechtvaardig en onethisch. Met mensen mag je geen (medische) experimenten doen. Een experimentele medische behandeling van een patient moet altijd op genezing gericht zijn. Dus, Darwin's opmerking dat soms andere dieren van het experiment profiteren, maakt het niet zomaar ethisch acceptabel. Immers, het proefdier profiteert er zélf niet van. Het wordt opgeofferd voor anderen. Maar goed, dat zijn moderne gedachten.

Mijn teleurstelling wordt natuurlijk veroorzaakt doordat ik vanuit de 21e eeuw oordeel over iemand in de 19e eeuw. In Darwin's tijd worstelde men nog met slavernij en vrouwenrechten. In Europa was de doodstraf tot ver in de 19e eeuw gangbare praktijk. De tijden waren toen anders.

Tegenwoordig moeten wetenschappers vergunningen aanvragen om dierproeven te doen, het onderzoeksplan ter goedkeuring aanbieden aan Dier Experimenten Commissie (DEC); de Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA) controleren alle locaties van vergunninghouders ten minste één keer per jaar; hebben we een hbo specialisme proefdierkundige en is het werken met proefdieren aan vergunning onderhevig volgens artikel 12 van de wet op dierproeven; hebben we een Nationaal Kenniscentrum Alternatieven voor dierproeven (NKCA); Stichting Proefdiervrij, etc. 

Tegenwoordig houden zelfs filosofen zich bezig met het vraagstuk dieren en ethiek: Peter Singer (Animal Liberation), Lori Gruen (Ethics and Animals) en de 'Internet Encyclopedia of Philosophy' heeft een voortreffelijke pagina 'Animals and Ethics'.

Dit alles bestond nog niet in Darwin's tijd. Wat er wél was in het Engeland van Darwin: protest uit de samenleving tegen vivisectie. Darwin zei daarover dat de beschuldigingen van wreedheid tegen dieren na onderzoek onjuist bleken te zijn [1]. Ook was Darwin op de hoogte van het feit dat Hindoes vegetariërs waren en hij kon zich voorstellen dat zij tegen dierexperimenten waren [2]. Maar hij kon zich niet voorstellen dat er in Engeland mensen tegen dierproeven zouden kunnen zijn. De gedachte dat niet-Hindoes, bijvoorbeeld Engelsen, ook vegetariër zouden kunnen zijn, kwam kennelijk niet in hem op. Vegetarisme bestond wel in Engeland [3], maar werd kennelijk nog niet echt serieus genomen.

Al met al: ik vind het buitengewoon lastig om vanuit de 21e eeuw te oordelen over Darwin's houding ten aanzien van vivisectie. Maar ik kan ook niet mijn oordeel onderdrukken. Ik kan niet zeggen dat Darwin voorop liep op het gebied van dierenrechten, ondanks dat hij tegen onnodige wreedheid tegen dieren was [4]. Maar als je bedenkt dat er zelfs nu mensen, zelfs kamerleden [5], in Nederland bestaan die nog niets van vegetarisme snappen, ja het zelfs willen bestrijden, ondanks alle makkelijk toegankelijke informatie, dan kunnen we misschien iets meer begrip opbrengen voor iemand in de 19e eeuw...

Bronnen

1. "Several years ago, when the agitation against physiologists commenced in England, it was asserted that inhumanity was here practised and useless suffering caused to animals; and I was led to think that it might be advisable to have an Act of Parliament on the subject. I then took an active part in trying to get a Bill passed, such as would have removed all just cause of complaint, and at the same time have left physiologists free to pursue their researches—a Bill very different from the Act which has since been passed. It is right to add that the investigation of the matter by a Royal Commission proved that the accusations made against our English physiologists were false." Darwin Online 
2. "It is unintelligible to me how anybody could object to such experiments. I can understand a Hindoo, who would object to an animal being slaughtered for food, disapproving of such experiments, but it is absolutely unintelligible to me on what ground the objection is made in this country." Darwin Online
3. "A prominent advocate of an ethically motivated vegetarianism in the early 19th century was the poet Percy Bysshe Shelley (1792–1822). ... The Vegetarian Society by 1853 had 889 members." (wiki)
4. Zie ook: Darwin was tegen dierenklemmen: zie paragraaf 'Darwin's oproep tegen wreedheid' van mijn eerdere blog.
5. Het antwoord van Jaap Korteweg op de Kamervragen van CDA Kamerlid Jaco Geurts (youtube) geweldig!!!