|
Magdalena
paperback
|
Naar aanleiding van het nieuwste boek van Maarten 't Hart
Magdalena heb ik ook De Schrift betwist [1] gelezen.
De Schrift betwist is een bundel essays over de allesoverheersende
invloed van 'het geloof' tijdens zijn jeugd in Maassluis.
Die verhalen zijn als
columns in de nrc verschenen. Uitspraken en gewoontes van gelovigen uit zijn
jeugd vormen altijd de aanleiding om de Bijbel er op na te slaan om te
controleren of het wel klopt. De toon van de verhalen is verontwaardigd als
hij ontdekt dat het niet klopt. Vaak zit er humor in de verhalen. En ondanks
alle leed die hij in zijn jeugd heeft ondergaan, neemt hij de moeite om zijn
stukjes over de bijbel met literatuur te onderbouwen. Doordat het korte
stukjes zijn leest het prettig. Je kunt het lezen makkelijk onderbreken omdat
het allemaal op zich staande stukken zijn.
Door christenen wordt er uiteraard flink geklaagd en gescholden op 't Hart.
Je kunt 't Hart géén new atheist noemen, zijn bijbelkritiek speelde
zich af vóór de opkomst van het new atheism [4]. Maarten 't Hart is
beter thuis is in de Bijbel dan menig gelovige en zeker alle new-atheists
overtreft hij in Bijbelkennis. Hij vergelijkt bijbervertalingen, slaat
talrijke theologische werken er op na. En hij is ook wel eens positief: De
Statenvetaling vind hij oneindig veel mooier dan de Nieuwe Vertaling.
|
De Schrift betwist
paperback
|
Als je De Schrift betwist gelezen
hebt, dan begrijp je hoe zijn jeugd gedomineerd werd door gereformeerde
opvoeding. Alles en iedereen in zijn omgeving leefde in het christelijk geloof
en geloofde absoluut in de letterlijk waarheid van de Statenvertaling. En dat
begon al met een dwingende dagelijkse invloed die je -als kind- niet kunt
ontlopen: je vader en moeder. En daarnaast: 2x per zondag naar de kerk,
dominees, de mensen uit Maassluis, de bewaarschool (waar hij talloze versjes
uit zijn hoofd moest leren), de lagere school, de godsdienstlessen op de
middelbare school, de zondagsschool, de jongerenvereniging, enzovoort. Na elke
maaltijd las vader een twintigtal verzen uit de bijbel voor. Op die manier werd
hij dag in dag uit, jaar in jaar uit geconfronteerd met wonder- en
oorlogsverhalen van nomadische volkeren hier 4000 km vandaan, die vijandige
buurvolken met zwaarden doorspietsten. Hij betrapt zichzelf op latere leeftijd
op het neuriën van psalmen die hij in zijn jeugd op de bewaarschool had
geleerd (wat hij overigens met plezier deed). Er was niet te ontsnappen aan de
invloed van het geloof. Het was onontkoombaar. Atheïsten bestonden niet. De
enigen die afweken waren lieden van een andere kerk. Als je niet alles
geloofde was je een slecht mens, liep het slecht met je af. Hij stelde vragen
over vreemde, tegenstrijdige en ongeloofwaardige passages in de
Statenvertaling. Aan zijn ouders, zijn oom, de dominees, iedereen in zijn
omgeving. Hij kreeg geen afdoende antwoorden. Ze kwamen met zwakke antwoorden
of ontweken de moeilijkste vragen. De raadsels bleven. Hij las zelfstandig
vele malen de bijbel en literatuur eromheen. Er kwamen alleen maar meer vragen
bij.
Bijvoorbeeld: hoe kon Jona nu drie dagen overleven in de ingewanden van een
vis? Antwoord van zijn moeder: "God had voor die ene gelegenheid een
reusachtige vis geschapen" (p.63).
'Moderne' christenen reageren daar op met: dat verhaal moet je symbolisch
lezen. Maar schrijft 't Hart: "Wat dan te denken van Mattheus 12 vers 40,
waarin Jezus zegt: 'Want gelijk Jonas drie dagen en drie nachten was in de
buik van de walvis, alzo zal de Zoon des mensen drie dagen en drie nachten
wezen in het hart der aarde.' ... Jezus heeft echt geloofd dat Jona drie dagen
en nachten in een vis bivakkeerde."
(p.65) Wat doe je daar dan mee? Ook
symbolisch lezen?
Dit alles vormen zeer goede redenen om over kritisch over de bijbel en zijn
gereformeerde opvoeding te schrijven. Het is dus niet zo dat Maarten 't Hart
een leuk onderwerp zocht om daarmee later een beroemd auteur te worden. Nee,
de Bijbel was alomtegenwoordig in zijn jeugd. Er viel niet aan te ontsnappen.
Hopelijk was die opvoeding met de Statenvertaling in de hand bedoeld om normen
en waarden mee te geven aan kinderen en volwassenen. Maar dat gebeurde door
middel van wonder- en heldenverhalen die bij hem alleen maar vragen opriepen.
In plaats van dat hij een moreel kompas mee kreeg om zijn leven richting te
geven, groeide er een steeds grotere afkeer van alles wat met God, bijbel,
kerk, kerkvolk, dominees en geloof te maken had.
Evolutie
Deel 2 begint met twee essays over evolutie en schepping. Ik wist dat er in
Genesis 1 en 2 twee elkaar uitsluitende scheppingsverhalen stonden. Maar wat
ik niet wist is dat in het eerste verhaal God man en vrouw
tegelijkertijd schiep (volgens Maarten 't Hart:
p.167) en in Genesis 2 wordt éérst
Adam en Eva werd uit een rib van Adam geschapen [2],[14]. En in Genesis 2
wordt éérst de mens geschapen en daarna de dieren. Dat is in
Genesis 1 andersom. Dat wist ik niet [3]. Die twee scheppingsverhalen "zijn
onderling verbluffend tegenstrijdig"
(p.167) en dat wordt door christenen
verdoezeld en weggepraat.
Logica
"Wat mij vroeger vooral hinderde was dat je in de bijbel op zoveel
tegenstrijdigheden en onwaarschijnlijkheden stuitte die nooit als zodanig
erkend werden. Alles wat dwaas en onbegrijpelijk was, werd weggepoetst,
exegetisch weggegoocheld, spitsvondig weggeredeneerd."
(p.115)
Zo staat er bijvoorbeeld het geslachtsregister van Jezus in de bijbel dat als
doel heeft aan te tonen dat Jezus van koning David afstamt. Maar Jozef was
niet de vader van Jezus (maagdelijke bevalling van Maria!), dus die stamboom
is zinloos. Nog vele andere voorbeelden van onlogica kan men tegenkomen.
Onbijbels
Vele waarheden of praktijken die gelovigen er op na houden komen niet in de
bijbel voor. Ze zijn zelf verzonnen. De babydoop is een volledig on-Bijbelse
praktijk (p.139). Nergens in het
kerstevangelie is sprake van een stal
(p.85). Jezus heeft zichzelf nooit
als Zoon van God geafficheerd (p.88).
Over de Triniteit (de Drie-eenheid) is in de Bijbel niets te vinden
(p.158). "Het christelijk dogmatisch
denkbeeld der [erf]zonde is in het Oude Testament geheel en al onbekend"
(p.355). In het hoofdstukje
'Verdediging is geen aanval' verhaalt 't Hart over een discussie tussen een
rabbijn en een dominee, waarin de rabbijn het christendom totaal
onderuithaalt.
Er is een merkwaardige tegenstelling tot de neiging om alles in de bijbel
letterlijk te nemen en de onbedwingbare neiging om er zaken bij te verzinnen
(Mariaverering door de katholieken bijvoorbeeld). Het antwoord van de moeder
van Maarten 't Hart op zijn vraag hoe kon Jona drie dagen in de buik van een
walvis bivakkeren? was: "God had voor die ene gelegenheid een reusachtige vis
geschapen"! (p.63). Hoe konden dinosauriërs op de ark ondergebracht worden? "daar heeft Noach twee eieren van
meegenomen." (p.167).
Negeren van geboden
Het letterlijk nemen van Bijbelteksten staat in schril contrast met het
negeren van geboden in de bijbel zoals: het voetenwassen
(p.104), zes dagen zult Gij arbeiden
(vierde gebod), Gij zult geen bloed eten (Het nulde gebod,
p.175), je mag geen rente vorderen op
uitgezet geld (p.206) en nog veel
meer.
Het Christendom is on-Bijbels
"Het Christendom is on-Bijbels" is niet een letterlijke uitspraak van Maarten
't Hart, maar is mijn conclusie uit zijn hoofdstukje 'Gelijk ook wij
vergeven'. Als de kern van het Christendom is dat Jezus aan het kruis
gestorven is voor onze zonden, dan is dat een on-Bijbelse waarheid. Waarom?
"Nooit heeft Jezus gezegd dat hij moest sterven om de zonden van de mens af te
kopen" (p.102) [15]. "Jezus
zegt elders nimmer dat zijn bloed vergoten wordt 'tot vergeving der zonden'"
(p.177) [15]. Maarten 't Hart
citeert Jacques Duquesne' boek Jésus en geeft zelf nog enige
Bijbelse aanvullingen.
Wie had gedacht dat de kern van het Christendom on-Bijbels was? Voor mij was
het in in ieder geval één van de grootste verrassingen van het boek. Maar het
is zeker niet de enige verrassing: "de twee grootste heilsfeiten, de kruisdood
en de opstanding, nergens in het Oude Testament voorspeld worden."
(p.109). En dan dit: als het leerstuk
van de Triniteit tot de kern van het christelijk geloof behoort, dan is dat
iets dat niet tot de oorspronkelijke grondtekst had behoord, maar in de vierde
eeuw na Christus is toegevoegd
(p.157). En alsof dat niet genoeg is:
dat Jezus Christus de Zoon van God is, is ook later aan de Bijbel toegevoegd
(p.147) (alweer een kernstuk van het
Christelijk geloof!). Tot slot de zondagsrust: dat de rustdag op zondag valt
is een besluit van keizer Constantijn halverwege de vierde eeuw en staat niet
in de Bijbel (p.154).
Mijn eigen gedachten
In De Schrift betwist staat voor mij veel nieuws. Ik heb ontzettend
veel geleerd over de Bijbel. Ik wist niet dat er zoveel problematische teksten
in stonden. Maarten 't Hart haalt bizarre, onbegrijpelijke teksten,
regelrechte tegenstrijdigheden van Bijbelteksten onderling, onlogische
verhalen, een onoplosbare vertaalproblemen (Aramees, Grieks, Hebreeuws,
Nederlands) naar voren. De bijbel is geen consistent geheel. Het lijkt op een
verzameling manuscripten die allemaal de corrigerende pen van een
eindredacteur ontberen, en waar geen onderlinge afstemming is geweest tussen
de verschillende auteurs zelfs wanneer ze dezelfde gebeurtenis rapporteren
[6]. Dat je alles in de bijbel letterlijk voor waar aanneemt is daardoor al
uitgesloten. Dat de hele bijbel door één en dezelfde persoon geïnspireerd zou
zijn, is alleen daarom al uitgesloten. Gezien het feit dat Jezus, de stichter
van de wereldgodsdienst zelf geen woord op schrift gesteld heeft, komt alles
uit de tweede hand. Verbazingwekkend dat christenen op deze historische
onzekerheden hun hele ziel en zaligheid op baseren.
Inspirerend
"De meeste christenen lezen de bijbel als inspirerende literatuur uit een
interessante tijd, namelijk die waarin de mensheid zich langzaam naar het
monotheïsme wendde." [5]
Je laten inspireren door de Bijbel lijkt fantastisch. Maar het vervelende is
dat anderen zich ook door de Bijbel laten inspireren tot allerlei vreselijke
dingen zoals geweld, homohaat, de mannelijke superioriteit (de man is het
hoofd van het gezin, de vrouw moet gehoorzamen [14]), slavernij,
goddelozenhaat, antisemitisme, anti vaccinatie, anti evolutie (creationisme!
ID!), anti klimaat, anti milieu, anti dieren. Voor hen is de Bijbel zeer
inspirerend!
Kritiek
Maarten 't Hart had hier en daar wel wat positiever kunnen zijn.
Bijvoorbeeld: hij had de Bergrede wel wat positiever kunnen beoordelen. Jezus
bedoelde het toch allemaal goed met de Bergrede en het is toch een stuk
humaner en vredelievender dan alles wat er in het OT staat [7]. Zo zijn er nog
een paar voorbeelden waar hij onnodig negatief is. Dat zijn geïsoleerde
gevallen. in een enkel essay ('Een heel klein schaapje') zit hij er biologisch
naast [9]. De overgrote meerderheid van de essays komen geïnformeerd over en
vond ik bijzonder leerzaam.
Competent?
Sommige beginnen alleen al bij het horen van de naam
Maarten 't Hart te briezen en te tieren, te vloeken en te spugen, te
blazen en te grommen [11]. Is hij een incompetente atheïstische Bijbellezer?
Nee: 't Hart heeft een grondige Bijbelkennis [13]. Typerend voorbeeld: in zijn
essay 'Heeft Jezus echt bestaan?' raadpleegt hij wel 6 theologische
studies, in 'De kruisiging' 4, en in 'Barabbas' 6 werken. Je
merkt ook dat hij een intense fascinatie heeft voor kritisch-historische Bijbelstudies: "Ik beveel u dat boek van Vergeer sterk aan. Ik heb het
ademloos gelezen". Anders breng je het niet op al die werken te lezen. Soms
mist zelfs een theoloog als Kuitert een interessante studie zo merkt 't Hart.
Theologen hebben Grieks en Hebreeuws gestudeerd, maar hebben ons
eeuwenlang met verdoezelende vertalingen misleid [8].
Als er iemand iets weet van taal, tekstanalyse, stijl, genre dan is het wel
de beroepsschrijver 't Hart. In meerdere hoofdstukjes vergelijkt hij
vertalingen van de bijbel. Ook blijkt hier zijn liefde voor de taal en met
name de Statenvertaling. Hij is deskundig als hij de techniek van verhalen
vertellen van bijbelschrijvers analyseert. Hij leest en analyseert de bijbel
vaak als literair werk (fictie).
Slechter gesteld is het met zijn kennis op het gebied van de samenhang van
normen en waarden met historische ontwikkelingsfasen van de mensheid
[12]. 't Hart vraagt zich niet af waarom een nomadisch woestijnvolk die
specifieke geboden en verboden (613 joodse geboden) had. Ik heb zojuist het indrukwekkende en breed georiënteerde:
Foragers, Farmers, and Fossil Fuels: How Human Values Evolve
van Ian Morris gelezen. Zeer aanbevolen. Ik zoek iets vergelijkbaars dat
meer toegespitst is op de Bijbelse volken [10].
Je kunt bezwaar maken tegen de conclusies van 't Hart, je kunt hem
uitschelden voor atheïst, en dat is hij uiteraard, maar je kunt niet van hem
zeggen dat hij de Heilige Schrift oppervlakkig heeft gelezen. Hij heeft de
bijbel kapot gelezen. Maar hij geeft geen kritiek als atheïst, maar
op intern-Bijbelse gronden. Hij neemt niet als vertrekpunt dat God niet
bestaat of dat Jezus niet bestaan heeft. De Schrift betwist is
verplichte literatuur voor iedere Nederlander. Als U het niet in de
boekenkast wilt hebben staan, koop dan de e-book versie of leen het desnoods
uit de bibliotheek.
Noten
-
Eerder verschenen als: 'Wie GOD verlaat heeft niets te vrezen'
(deel 1) en 'De bril van God' (deel 2). De uitgever vermeld niet op
welke edities het nieuwe boek is gebaseerd. In totaal: 121 essays die
eerder in NRC verschenen zijn, maar de uitgever vertelt niet wanneer die
colums verschenen en of er nieuwe zijn (tenminste de laatste is nieuw
gezien de tekst), en aangevuld met PS-jes n.a.v. lezer reacties. Voor
zover ik heb kunnen achterhalen moeten de essays tussen 1999 en 2002
verschenen zijn. Volgens de 3 copyright data zou deel 1 in 1997 en deel 2
in 2002 verschenen zijn en het huidige boek in 2003. Mijn exemplaar is de
tweede druk juni 2010. Ik heb zowel de paperback als de ebook versie (zeer
handig voor het doorzoeken!). Bij
google books
kunt U het boek ook vinden (is gebaseerd op de ebook versie).
-
Die volgorde wordt natuurlijk aangegrepen (zelfs in het NT: Paulus) om de
man superieur te verklaren!
-
In de Nederlandse
wikipedia
staat die tegenstrijdigheid weggestopt in een tussenzinnetje. Er wordt
geen systematisch vergelijking gemaakt van Genesis 1 en 2. Een 'cover-up'.
-
New-atheisme begon in 2004 met 'The End of Faith: Religion, Terror, and the Future of Reason' van Sam Harris.
-
Een commentator op mijn blog donderdag 11 juni.
-
je ziet dat tegenwoordig meestal in een wetenschappelijk boek dat door
meerdere auteurs geschreven is: een heterogeen geheel met veel overlap
en geschreven uit verschillende gezichtspunten.
-
Waar Jezus de predestinatieleer tegenspreekt krijgt hij een complimentje
van 't Hart, ("Jezus hangt de naïeve, maar beminnelijke opvatting aan dat
wie goed doet, goed ontmoet") maar tegelijk klaagt hij dat Jezus met
beloning werkt (p.326-327).Het
zwakste hoofdstukje is 'Jezus volgens de DSM-IV' wat beneden peil
is.
-
"Het is zo enorm leerzaam om de vier evangeliën in de vertaling van
Warren en Molegraaf te lezen, dat je er naar snakt om ook de rest van
het Nieuwe Testament in een vertaling van hun hand te kunnen bestuderen.
Ook zou ik dolgraag een vertaling van het Oude Testament bezitten die zo
letterlijk mogelijk de grondtekst weergeeft".
(p.260). Dit zijn woorden van
iemand die meer dan een oppervlakkige belangstelling heeft voor de
bijbel.
-
Hij vindt schapen domme dieren, maar vergeet dat schapen in de bijbel
2000 – 3000 jaar minder domesticatie achter de rug hebben en een veel
natuurlijker levenswijze hadden dan de tegenwoordige doorgefokte schapen.
Hij vergeet dat veel herbivoren in kuddes leven (zebra's, gnoes,
olifanten...) en dat een kuddediermentaliteit een overlevingsstrategie is
(roofdieren!).
256–258.
-
Volgens de FFF-indeling van Ian Morris zouden de volkeren in de bijbel
ingedeeld moeten als foragers (jagers/verzamelaars) of
farmers (landbouwers, veetelers) of een mengvorm daarvan
(extensieve veeteelt, rondtrekkende veehouders, denk aan: kamelen,
runderen, schapen, geiten). Paarden komen volgens mij niet voor in de
bijbel. Er waren geen sappige weilanden zoals in Nederland, het waren
droge warme streken en daarom moesten ze wel rondtrekken. Abraham
bivakkeerde in tenten. De aanwezigheid van steden in de bijbel wijst op
een productieve landbouw en veeteelt die steden van voedsel konden
voorzien.
-
Dat dit een vooroordeel tegen de atheïstische 't Hart is blijkt als
dergelijke reacties ontbreken bij protestantse dominees als Klaas
Hendrikse en Edward van der Kaaij die soortgelijke of zelfs extremere
beweringen doen. (zie: Trouw 13 juni 2015 Marijke Laurense: "'Jezus saai?'
Hij was heel revolutionair". In dat interview blijkt dat van der Kaaij het
bestaan van Jezus verwerpt; iets wat 't Hart niet eens doet). [16 jun
2015]
-
Excuses: in het hoofdstuk "De ethiek van os en ezel" (p.179) legt hij het
verband tussen de ethiek en het feit dat ze landbouwers en veetelers
waren: 'veehoudersethiek' wat met name tot uitdrukking komt in het tiende
gebod. Maar hoe zit het met de rest van de Tien Geboden? Zijn die ook
verklaarbaar als veehoudersethiek? Wie weet het? [zaterdag 20 juni]
-
Zijn Bijbelkennis is bijvoorbeeld beter dan oud-huisarts en emeritus
hoogleraar Prof. dr. D. Post die in de opinie pagina van Trouw 20 juni
opmerkt dat het bevreemdend is dat Luther zo min dacht over gehandicapten,
terwijl Jezus toch gezegd had dat je voor de zieken moest zorgen. Post
weet kennelijk niet dat God een hekel had aan invaliden, zoals 't Hart
beschrijft in het hoofdstukje 'Vanwege de engelen'. [21 juni 2015]
-
In Genesis 2:18 staat: "The LORD said "It is not good for the man to be
alone. I will make a helper suitable for him." (vele vertalingen)
Maar de NET Bible vertaalt: "The LORD God said, "It is not good for the
man to be alone. I will make a companion for him who corresponds to
him." Een verschillende vertaling met grote gevolgen: in het eerste geval
zijn man en vrouw ongelijk en in het andere gelijk! Daar moet je dus een
moraal op baseren. [28 juni 2015]
-
Als je slordig leest kun je 'bewijzen' vinden zoals: "Hij is aan de
mensen gelijk geworden. En als mens verschenen heeft Hij zich vernederd;
Hij werd gehoorzaam tot de dood, de dood aan een kruis." (Filippenzen
2:7-8, WV1995). "Hoewel hij zijn Zoon was, heeft hij moeten lijden, en zo
heeft hij gehoorzaamheid geleerd." (Hebreeën 5:8, NBV2004)". Maar daar staat
niet dat hij voor onze zonden stierf! Dus voorlopig heeft Maarten 't Hart gelijk.
[toegevoegd: 30 nov 2016]
