|
fairy wrens
source
female (above), male (below)
|
Een artikel met de kernachtige en krachtige titel
'Female song is widespread and ancestral in songbirds' [1] wil
niets minder dan een revolutie teweeg brengen in het denken over sexuele
selectie. Het artikel toont aan dat bij vogels niet uitsluitend de
mannetjes zingen zoals altijd gedacht is. Vrouwtjes luisteren niet
alleen, maar zingen ook.
Sinds Charles Darwin hebben biologen het verschijnsel dat mannetjes
zingen geinterpreteerd als een manier om vrouwtjes aan te trekken en
concurrende mannetjes te verdrijven. Tegelijk verdedigen mannentjes daarmee hun territorium in het
broedseizoen. Dat vrouwtjes de mannetjes kiezen met de mooiste zang
verklaarde Darwin als eerste met sexuele selectie. Strikt genomen
sluit dit niet uit dat vrouwtjes ook zingen, maar waarom zouden ze
eigenlijk? Bovendien werd het niet waargenomen. Behalve enige
uitzonderingen. Maar het artikel claimt dat bij 71% van de onderzochte vogelsoorten
wereldwijd de vrouwtjes ook zingen. De meerderheid! Het artikel gaat nog
verder: zang bij beide geslachten was aanwezig in de voorouders van alle
zangvogels en exclusieve mannentjeszang is later ontstaan bij een
minderheid. In alle soorten waarbij de vrouwtjes niet zingen moet dit verklaard
worden als een secundair kenmerk. Een kenmerk dat verloren is gegaan
(verliesmutatie). Dit zet de wereld op zijn kop! Dat uitsluitend de
mannetjes zingen is een secundaire eigenschap van zangvogels. Terwijl we
niet beter wisten dat zingende mannetjes de regel zijn en zingende
vrouwtjes de uitzondering. En dat dat altijd zo geweest was.
Dit is een totaal tegen-intuïtief idee. Iedere vogelliefhebber weet
immers dat als hij een merel, roodborst, tjiftjaf of tuinfluiter hoort
zingen, dat het een mannetje is. Beweren dat vrouwtjes ook zingen,
klinkt net als: mannetjes leggen ook eieren, maar dat heeft iedereen
altijd over het hoofd gezien!
De onderzoekers hebben in totaal 323 soorten onderzocht (literatuur
onderzoek):
|
229 soorten zingt het vrouwtje ook
|
32 families |
= 71% van de soorten
|
|
94 soorten zingt het vrouwtje niet
|
19 families |
= 29%
|
|
323 soorten
totaal
|
34 families |
=100%
|
(In totaal zijn er plm 112 zangvogel families.)
Radikaal
Deze resultaten zijn een omkering van de feiten waarop Darwin zijn
theorie baseerde, en daarom moet de hele theorie van sexuele selectie
opnieuw bekeken worden:
"Here we propose and test an evolutionary scenario that is radically
different from the framework used since Darwin applied his theory of
sexual selection to bird song: rather than being rare and atypical, we
propose that female song is widespread and ancestral in songbirds."
Dus, de resultaten zijn voor de auteurs aanleiding voor niet zomaar een
kleine revisie, maar een totale omkering van de traditionele visie dat
vrouwtjeszang een uitzondering of afwijking is. Ze claimen dat zang bij
zowel mannetjes als vrouwtjes de regel is, en de afwezigheid van zang bij
vrouwtjes de uitzondering is. Dit blijft niet zonder gevolgen voor
Darwin's theorie van sexuele selectie:
"a result that challenges the view that sexual dimorphism in song
production arises primarily as a result of sexual selection."
Darwin's theorie van sexuele selectie als verklaring voor het bestaan van
verschil in zang van mannetjes en vrouwtjes wordt dus sterk in twijfel
getrokken.
Wat heeft Darwin gezegd?
|
fotoreproductie v.d.
1871 editie
|
De auteurs citeren Darwin's The Origin of Species (1859) waarin
Darwin het verschil in verenkleed en zang bij vogels verklaart door
voorkeuren van vrouwtjes bij partnerkeuze [2]. Nu is de The Origin of Species het belangrijkste werk van Darwin waarmee
hij het meest bekend is geworden, maar Darwin behandeld zijn theorie van
sexuele selectie in 'The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex' (1871)
waarin hij maar liefst 4 hoofdstukken aan vogels wijdt [3]. De
paragraaf 'Vocal and instrumental music' gaat over zang bij vogels. De
paragraaf is bijzonder amusant en onthullend en geeft een beeld hoe men in
die tijd met vogels omging, zoals het vangen van vinken met een zingende
lokvogel en met lijmstokjes [3]. Maar waar het hier om gaat is dat Darwin
de opvatting van experts citeert die zeggen dat vrouwtjes het best
zingende mannetje kiezen:
"Bechstein, who kept birds during his whole life, asserts, "that the female
canary always chooses the best singer, and that in a state of nature the
female finch selects that male out of a hundred whose notes please her
most".
(p 52 part II chapter XIII Princeton paperback editie 1981)
Maar:
"Some authors, however, argue that the song of the male cannot serve to
charm the female, because the females of some few species, such as of the
canary, robin, lark, and bullfinch, especially when in a state of widowhood,
as Bechstein remarks, pour forth fairly melodious strains."
(p. 54)
Dus Darwin noemt de kanarie, roodborst [6], leeuwerik, en goudvink als
voorbeeld van soorten waar de vrouwtjes ook zingen, maar denkt dat het
een artefact is dat verklaard kan worden door abnormale, onnatuurlijke
omstandigheden (kooivogels!). Hij merkt wel op dat bij ganzen het
mannetje niet altijd de meest luidruchtige is. Verder in het hoofdstuk
geeft hij echter vele voorbeelden van anatomische verschillen in
stembanden en veren en het gedrag (balts) van mannetjes ten opzichte van
vrouwtjes. Ook zijn bij vogels de mannetjes meestal feller gekleurd dan
vrouwtjes en dat ziet Darwin begrijpelijkerwijs
als allemaal wijzend in dezelfde richting, nl.
dat mannetjes zingen om vrouwtjes aan te trekken. Met andere woorden:
sexuele selectie.
Als Darwin in Australië had gewoond...
Eén van de auteurs van het revolutionaire (mag ik wel zeggen)
artikel
'Female song is widespread and ancestral in songbirds' is de Leidse onderzoeker Katharina Riebel. In een telefonische
interview dat ik met haar had vertelde zij dat twee van de
medeauteurs Australiërs zijn die uit eigen waarneming talloze
vogelsoorten kennen waar de vrouwtjes ook zingen. Je kunt zelfs
zeggen dat het daar eerder regel dan uitzondering is. Zie foto van de Australische 'Superb Fairywren' hierboven. Bij deze vogel is het wel erg gemakkelijk
te constateren dat het vrouwtje zingt omdat het verenkleed zo sterk
verschilt van het mannetje. In Europa en Noord-Amerika is de situatie
wat betreft zingen het omgekeerde. Je kunt je dus afvragen of Darwin
dezelfde theorie had bedacht als hij in Australië had
gewoond!
De oorsprong van zangvogels
De onderzoekers constateren verder dat de oorsprong van zangvogels in
Azië en Australië ligt en dat uit stamboom onderzoek blijkt dat de
oorspronkelijke zangvogels gekenmerkt werden door zang bij beide
geslachten ('is ancestral in songbirds'). De Europese en Noord-Amerikaanse
vogelsoorten stammen af van de Australische-Aziatische soorten en hebben
door verliesmutaties de vrouwenzang grotendeels verloren. Tenminste, dat
is de meest waarschijnlijke verklaring volgens de auteurs.
In het interview dat ik had met Katharina Riebel merkte ze op dat
hoewel het artikel spreekt over alternatieven voor sexuele selectie
zoals sociale selectie of natuurlijke selectie, Darwin's theorie van
sexuele selectie niet de prullenbak in kan. Het gaat hier om het kenmerk
zang bij vogelvrouwtjes en dat Darwin's theorie niet noodzakelijk op
losse schroeven komt te staan voor andere kenmerken (uitwendige
geslachtskenmerken) en voor andere diergroepen (zoogdieren, insecten,
reptielen). Ook wil het niet automatisch zeggen dat vrouwtjes in het
broedseizoen zingen of dat hun repertoire hetzelfde is. Verschillen
kunnen er blijven.
Vragen, vragen, vragen
In feite roept het onderzoek vele nieuwe vragen op: welke selectiedruk
tegen zang in vrouwtjes in Europese vogelsoorten zou er geweest kunnen
zijn? Is er een relatie met aan- of afwezigheid van vogeltrek? monogamie?
territorialiteit? testosterongehalte bij mannetjes? Wat gebeurt er in de hersenen van
vrouwtjes waardoor ze hun zangcapaciteiten verliezen? Welke genen zijn er
bij betrokken?
Ook moeten we opnieuw het veld in om zo goed mogelijk vast te stellen
of er in Europa en Amerika vrouwtjes zingen: in het broedseizoen of ook
er buiten? Hebben vrouwtjes een ander reportoire? Wat is de kans dat je
in Nederland een zingend vrouwtje aantreft? Het is duidelijk dat vele
uren waarneming in het veld nodig zijn als vrouwtjes zelden zingen. Wat
kunnen we allemaal verwachten als we goed opletten? En bovendien is het
voor mij aanleiding opnieuw te lezen wat Darwin allemaal nog meer
geschreven heeft over sexuele selectie bij vogels.
Noten
-
Karan J. Odom et al (2014)
Female song is widespread and ancestral in songbirds, Nature Communications, 4 March 2014
-
Charles Darwin (1859): "... female birds, by selecting, during thousands
of generations, the most melodious or beautiful males, according to their
standard of beauty, might produce a marked effect",
The Origin of Species.
-
Charles Darwin (1871) 'The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex, met name hoofdstuk XIII: Secondary Sexual Characters of Birds. Zoek
online op:
Darwin Online, Identifier = F955 en Text = "canary, robin" (bijvoorbeeld) en
klik in de resultatenlijst op de link
F955
dan kom je op de passage: "... because the females of some few species,
such as of the canary, robin, lark, and bullfinch..." . De hele paragraaf
geeft een verrassend tijdsbeeld van hoe 'vogelliefhebbers' toen omgingen
met vogels in het wild: methodes van vogelvangen met lijmstokjes en de
prijzen van verschillende zingende mannetjes. In één passage vertelt
Darwin hoe iemand met lijmstokjes in 1 dag een record van 70 vinken heeft
gevangen. De test voor de beste zanger is dat hij blijft zingen terwijl je
met de kooi rondjes boven je hoofd draait!!!
-
Misschien werd de observatie dat alleen manntjes zingen beinvloed door
culturele factoren als het feit dat de katholieke kerk vrouwen niet mogen
zingen in een kerkkoor (bron) en door het Bijbelse gebod ""The women should keep silent in the churches." (1 Corinthians 14:34
English Standard Version). Dus: God had de vrouw bij mensen en vogels
verboden te zingen!
-
Het grappige is dat de wikipedia pagina over
Superb Fairywren
terloops vermeldt dat een bepaald liedje door het mannetje en vrouwtje
gezongen worden. Terloops! Zonder op te merken dat dit typerend is voor
veel zangvogels. Het onderzoek is zo nieuw dat het nog niet doorgedrongen
is tot wikipedia.
-
Later vond ik, naar aanleiding van een comment, in: Dick de Vos en Luc de
Meersman (2005) Wat Zingt Daar? over de roodborst: "Ook vrouwtjes
zingen, vooral in de herfst, wanneer zij een eigen territorium gaan
bezetten" (p.121). Prima! Maar, irritant, ze schrijven er niet bij hoe je
vrouwtjes roodborst herkent. In de vogelgidsen vind ik dat ook niet.
Bijvoorbeeld: Lars Jonsson helpt niet. En Luc Hoogenstein, Ger Meesters
Handboek Vogels van Nederland, wordt alleen over 'de roodborst'
gesproken, het woord mannetje of vrouwtje komt niet eens in de tekst voor.
De
Vogelbescherming website
vermeldt: "Tegen soortgenoten zijn zowel mannetje als vrouwtje daarentegen heel
agressief en verdedigen zomers en 's winter fel hun territorium.",
maar niet dat vrouwtjes zingen. Bij
herkenning
wordt niet eens gesproken over mannetje of vrouwtje!
toegevoegd 2 april 2014.
Bronnen
Aussie birds prove Darwin wrong
5 Mar 2014 Dit is een radio interview met de Australische auteur van het
artikel. Begin: 12:56 eind: 20 min.
Sciencedaily:
Birdsong is not all about sexual selection: Female birds sing much more
often than previously thought
5 Mar 2014
Katharina Riebel, Michelle L. Hall and Naomi E. Langmore (2005)
Female songbirds still struggling to be heard, TRENDS in Ecology and Evolution Vol.20 No.8 August 2005. (een
prachtige, feministisch aandoende titel! Bijna 10 jaar geleden zijn de
auteurs begonnen met het verzamelen van gegevens over zang bij vrouwtjes)
Publications - Katharina Riebel
Wybo Algra: 'Elke vogel (m/v) zingt zijn/haar lied', Trouw 5 maart
2014
